Adhyaya 8
Garga Muni Names Kṛṣṇa and Balarāma; the Butter-Thief Pastimes; Yaśodā Sees the Universe in Kṛṣṇa’s Mouth
व्रजस्य रक्षणकथानन्तरं यशोदाशिशोः अद्भुतकर्मसु ग्रामजनानां जागरूकतायां वर्धमानायां वसुदेवस्य पुरोहितो गर्गमुनिः नन्दगृहमागत्य गुप्ततया संस्कारान् करोति, कंसस्य शङ्कां निवारयितुम् नामकरणादीनि रहसि विधाय बलरामस्य नामानि—रामः बलः सङ्कर्षणश्च—प्रकाशयति, तथा कृष्णस्य युगानुसारवर्णभेदं पुनरावतारस्वरूपं व्रजपालकत्वं च सूचयति। अनन्तरं भ्रातरौ लघुशैशवे लोलुप्रसन्नौ सरन्तौ चलन्तौ क्रीडन्तौ च यशोदारोहिणीगोपीनां वात्सल्यं वर्धयतः। गोप्यः कृष्णस्य नवनीतचौर्यं क्रीडाव्याजदुष्टतां च निवेदयन्ति। मृद्भक्षणाभियोगे कृष्णो मुखं विवृणोति, यशोदा तत्र समग्रं जगदण्डं पश्यति; विस्मयाकुला क्षणं तत्त्वनिष्ठां शरणागतिं प्राप्नोति, किन्तु योगमाया पुनर्मातृभावे तां निमज्जयति। अन्ते यशोदानन्दयोः पूर्वजन्मत्वं द्रोणधरेति, ब्रह्मवरप्रसादसम्बन्धं च निरूप्य, व्रजसौहार्दस्य गाढतां तथा परवर्ती बन्धनलीलाद्युपक्रमं सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गर्ग: पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपा: । व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रचोदित: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, यदूनां पुरोहितो गर्गो मुनिः सुमहातपाः; वसुदेवप्रचोदितो नन्दस्य व्रजं जगाम।
Verse 2
तं दृष्ट्वा परमप्रीत: प्रत्युत्थाय कृताञ्जलि: । आनर्चाधोक्षजधिया प्रणिपातपुर:सरम् ॥ २ ॥
तं दृष्ट्वा नन्दः परमप्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः; प्रणिपातपूर्वं अधोक्षजधिया मुनिम् आनर्च।
Verse 3
सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन्पूर्णस्य करवाम किम् ॥ ३ ॥
सूपविष्टं कृतातिथ्यं मुनिं सूनृतया गिरा नन्दयित्वा नन्दोऽब्रवीत्—ब्रह्मन्, पूर्णस्य ते करवाम किम्? आज्ञापय।
Verse 4
महद्विचलनं नृणां गृहिणां दीनचेतसाम् । नि:श्रेयसाय भगवन्कल्पते नान्यथा क्वचित् ॥ ४ ॥
भगवन्, दीनचेतसां गृहिणां नि:श्रेयसाय महतां विचलनं भवति; स्वार्थाय तु न कदाचन, नान्यथा क्वचित्।
Verse 5
ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥ ५ ॥
हे महर्षे, त्वया साक्षाद् ज्योतिषामयनं प्रणीतं यत् अतीन्द्रियज्ञानरूपम्। तेन ज्ञानबलेन मनुष्यः पूर्वकृतं च वर्तमानफलप्रभावं च परावरं वेद॥
Verse 6
त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठ: संस्कारान्कर्तुमर्हसि । बालयोरनयोर्नृणां जन्मना ब्राह्मणो गुरु: ॥ ६ ॥
त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ज्योतिःशास्त्रविशारदः। अत एव सर्वनृणां जन्मना ब्राह्मणो गुरुः; तस्माद् आगत्य मे गेहे बालयोरनयोः संस्कारान् कृपया कुरु॥
Verse 7
श्रीगर्ग उवाच यदूनामहमाचार्य: ख्यातश्च भुवि सर्वदा । सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम् ॥ ७ ॥
श्रीगर्ग उवाच—यदूनामहमाचार्यः ख्यातश्च भुवि सर्वदा। तस्मात् यदि तव सुतौ मया संस्कृतौ, कंसो देवकीसुतौ इति मन्येत॥
Verse 8
कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥
कंसः पापमतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः, देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति॥ इति सञ्चिन्तयन् देवक्या दारिकावचः श्रुत्वा—‘हन्ता अन्यत्र जातः’ इति—मया संस्कारकृते श्रुत्वा, स संशयमापद्य कृष्णं देवकीवसुदेवसुतं मन्येत; ततः हन्तुं प्रवर्तेत—तन्नो महदनर्थः॥
Verse 9
कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥
कंसः पापमतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः, देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति॥ इति सञ्चिन्तयन् देवक्या दारिकावचः श्रुत्वा—‘हन्ता অন্যत्र जातः’ इति—मया संस्कारकृते श्रुत्वा, स संशयमापद्य कृष्णं देवकीवसुदेवसुतं मन्येत; ततः हन्तुं प्रवर्तेत—तन्नो महदनर्थः॥
Verse 10
श्रीनन्द उवाच अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकैरपि गोव्रजे । कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ १० ॥
श्रीनन्द उवाच—हे महर्षे, यदि एषः संस्कारः कंसस्य शङ्कां जनयेत्, तर्हि मम गोव्रजे गोशालायां रहसि, मामकैः अपि अलक्षितः, स्वस्तिवाचनपूर्वकं द्विजातिसंस्कारं कुरु।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं सम्प्रार्थितो विप्र: स्वचिकीर्षितमेव तत् । चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयो: ॥ ११ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं नन्देन विशेषतः सम्प्रार्थितो विप्रः, स्वचिकीर्षितमेव तत्, रहसि गूढः सन् बालयोः कृष्णरामयोः नामकरणं चकार।
Verse 12
श्रीगर्ग उवाच अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणै: । आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद्बलं विदु: । यदूनामपृथग्भावात् सङ्कर्षणमुशन्त्यपि ॥ १२ ॥
श्रीगर्ग उवाच—अयं रोहिणीपुत्रः स्वगुणैः सुहृदः रमयन् ‘राम’ इति ख्यातिं गमिष्यति। बलाधिक्याद् ‘बल’ इति च विदुः। यदूनां च नन्दकुलस्य च अपृथग्भावकारणात् ‘सङ्कर्षण’ इति अपि उशन्ति।
Verse 13
आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनू: । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गत: ॥ १३ ॥
अस्य हि तनूः अनुयुगं गृह्णतः प्राग् वर्णास्त्रयोऽभवन्—शुक्लः रक्तः तथा पीतः; इदानीं तु कृष्णतां गतः।
Verse 14
प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मज: । वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ १४ ॥
प्रागयं क्वचिद् वसुदेवस्य पुत्रत्वेन जातः; अतः अभिज्ञाः केचित् एनं श्रीमानं ‘वासुदेव’ इति सम्प्रचक्षते।
Verse 15
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना: ॥ १५ ॥
तव सुतस्य बहूनि नामानि रूपाणि च सन्ति, गुणकर्मानुरूपाणि; तान्यहं वेद, सामान्यजनास्तु न जानन्ति॥
Verse 16
एष व: श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दन: । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १६ ॥
एष गोपगोकुलनन्दनः वः श्रेयः आधास्यति; अनेन प्रसादेन यूयं सर्वदुर्गाण्यञ्जसा तरिष्यथ॥
Verse 17
पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिता: । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून्समेधिता: ॥ १७ ॥
पुराणेन व्रजपते, अराजके दस्युपीडिताः साधवो रक्ष्यमाणाः, अस्मिन् कालेऽयं बालः प्रादुर्भूय दस्यून् निगृह्य जनान् समेधितान् अकरोत्॥
Verse 18
य एतस्मिन् महाभागा: प्रीतिं कुर्वन्ति मानवा: । नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुरा: ॥ १८ ॥
ये मनुष्याः एतस्मिन् प्रीतिं कुर्वन्ति ते महाभागाः; विष्णुपक्षान् इवासुराः, नारयः एतान् नाभिभवन्ति॥
Verse 19
तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणै: । श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहित: ॥ १९ ॥
तस्मात् नन्द, अयं ते नन्दात्मजः गुणैः नारायणसमः; श्रिया कीर्त्या अनुभावेन च तथैव। अतः समाहितः सन् एनं सावधानं गोपायस्व॥
Verse 20
श्रीशुक उवाच इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते । नन्द: प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णमाशिषाम् ॥ २० ॥
श्रीशुक उवाच—एवं गर्गमुनिः नन्दं कृष्णविषये सम्यगुपदिश्य स्वगृहं गतः। ततो नन्दो महाप्रमुदितोऽभूत्, आत्मानं सर्वमङ्गलाशिषां पूर्णं मेने॥२०॥
Verse 21
कालेन व्रजताल्पेन गोकुले रामकेशवौ । जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतु: ॥ २१ ॥
अल्पेनैव कालेन व्रजे गोकुले च रामकेशवौ। जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ बाललीलया विजह्रतुः॥२१॥
Verse 22
तावङ्घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौ घोषप्रघोषरुचिरं व्रजकर्दमेषु । तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकं मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रो: ॥ २२ ॥
तौ अङ्घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौ व्रजकर्दमेषु घोषप्रघोषरुचिरं रिङ्गतुः। नूपुरनादेन हृष्टमनसौ जनाननुसृत्य मातृगमनमिव, परेषां दृष्ट्वा मुग्धप्रभीतौ शीघ्रं स्वमात्रोः यशोदारोहिण्योः समीपं प्रत्युपेयतुः॥२२॥
Verse 23
तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्गरागरुचिरावुपगृह्य दोर्भ्याम् । दत्त्वा स्तनं प्रपिबतो: स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतु: प्रमोदम् ॥ २३ ॥
तयोर्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्गरागरुचिरौ दोर्भ्यामुपगृह्य। स्तनं दत्त्वा प्रपिबतोः मुखं निरीक्ष्य, मुग्धस्मिताल्पदशनं दृष्ट्वा परमं प्रमोदं ययतुः॥२३॥
Verse 24
यर्ह्यङ्गनादर्शनीयकुमारलीला- वन्तर्व्रजे तदबला: प्रगृहीतपुच्छै: । वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जहृषुर्हसन्त्य: ॥ २४ ॥
यदा व्रजेऽन्तर्गृहेऽङ्गनाः दर्शनीयकुमारलीलाः पश्यन्ति, तदा रामकृष्णौ वत्सपुच्छाग्राणि प्रगृह्य इतस्ततः वत्सैः अनुकृष्यमाणौ। तद्दृष्ट्वा अबलाः गृहकार्यं त्यक्त्वा हसन्त्यः जहृषुः॥२४॥
Verse 25
शृङ्ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजलद्विजकण्टकेभ्य: क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निषेद्धुम् । गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तज्जनन्यौ शेकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम् ॥ २५ ॥
शृङ्ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजलद्विजकण्टकेभ्यः शिशून् रक्षितुमशक्ते यशोदारोहिण्यौ नित्यं चिन्ताकुलमनसौ गृहकर्माण्यपि व्याकुलयामासतुः; स्नेहजन्यदुःखरूपे परमानन्दे तयोर्मनः समाविष्टम्।
Verse 26
कालेनाल्पेन राजर्षे राम: कृष्णश्च गोकुले । अघृष्टजानुभि: पद्भिर्विचक्रमतुरञ्जसा ॥ २६ ॥
कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश्च गोकुले अघृष्टजानुभिः स्वबलात् पद्भिर्अञ्जसा विचक्रमतुः।
Verse 27
ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकै: । सहरामो व्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम् ॥ २७ ॥
ततः स भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकैः सहरामो व्रजस्त्रीणां मुदं जनयन् चिक्रीडे।
Verse 28
कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् । शृण्वन्त्या: किल तन्मातुरिति होचु: समागता: ॥ २८ ॥
कृष्णस्य रुचिरं कौमारचापलं वीक्ष्य गोप्यः पुनःपुनः तद्वृत्तं श्रोतुमिच्छन्त्यः यशोदामातुः समीपं समागत्येदं होचुः।
Verse 29
वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहास: स्तेयं स्वाद्वत्त्यथ दधिपय: कल्पितै: स्तेययोगै: । मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति द्रव्यालाभे सगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान् ॥ २९ ॥
वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहासः, स्तेयं स्वाद्वत्ति दधिपयः कल्पितैः स्तेययोगैः। मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिनत्ति; द्रव्यालाभे सगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान्॥
Verse 30
हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यै- श्छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुन: शिक्यभाण्डेषु तद्वित् । ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपं काले गोप्यो यर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ता: ॥ ३० ॥
यदा दुग्धदधीनि गृह्णन्ति गोप्यः शिख्यां छद्मनिहितानि, तदा कृष्णबलरामौ हस्ताग्राह्येऽसमर्थौ पीठकादीन् समारोप्य कोलूखलं चोर्ध्वं कृत्वा विधिं रचयतः। तद्विदौ भाण्डेषु छिद्राणि कृत्वा तद्रसं पिबतः। ध्वान्तागारे स्वाङ्गमणिगणप्रदीपेन प्रकाशं कृत्वा तेनैव प्रकाशेन चौर्यं कुर्वतः, यदा गोप्यः गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ताः।
Verse 31
एवं धार्ष्ट्यान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर्विरचितकृति: सुप्रतीको यथास्ते । इत्थं स्त्रीभि: सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभि- र्व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्युपालब्धुमैच्छत् ॥ ३१ ॥
एवं स धार्ष्ट्यं बहुशोऽनुशयति, वास्तौ च मेहनादीनि करोति; स्तेयोपायैर्विरचितकृतिः सुप्रतीको यथास्ते। इत्थं स्त्रीभिः सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभिः व्याख्यातार्था अपि, प्रहसितमुखी यशोदा न ह्युपालब्धुमैच्छत्।
Verse 32
एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारका: । कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन् ॥ ३२ ॥
एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारकाः। कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन्॥
Verse 33
सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपालभ्य हितैषिणी । यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत ॥ ३३ ॥
सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपालभ्य हितैषिणी। यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत॥
Verse 34
कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान्भक्षितवान् रह: । वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम् ॥ ३४ ॥
कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान्भक्षितवान् रहः। वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम्॥
Verse 35
नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिन: । यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥ ३५ ॥
श्रीभगवानुवाच— नाहं भक्षितवान् अम्ब मृत्तिकां कदाचन। सर्वे मे सखायो मिथ्याभिशंसिनः। यदि तेषां वाक्यं सत्यं मन्यसे, तर्हि समक्षं मे मुखं पश्यस्व॥
Verse 36
यद्येवं तर्हि व्यादेहीत्युक्त: स भगवान्हरि: । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्य: क्रीडामनुजबालक: ॥ ३६ ॥
यशोदा तं प्रत्युवाच— “यदि न भक्षितं मृत्तिकां, तर्हि व्यादेहि मुखम्।” इत्युक्तः स भगवान् हरिः, मनुजबालकवत् क्रीडार्थं, अव्याहतैश्वर्यः सन् मुखं व्यादत्त॥
Verse 37
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
तदा यशोदा तस्य मुखे विश्वं ददर्श— चराचरं जगत्, खं दिशश्च; साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं, वायुं वह्निं चन्द्रतारकान्। ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभो वायुम्, अहङ्कारविकारजं सृष्टिं च; इन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणांस्त्रीन्। जीवकालं स्वभावं कर्मविपाकं, आशयान् लिङ्गभेदांश्च; आत्मानं व्रजं च दृष्ट्वा सूनोः स्वभावे शङ्कां भयञ्चावाप॥
Verse 38
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
तस्य मुखे यशोदा ददर्श— ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान् वियदेव च; वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रयः। एवं सर्वं ब्रह्माण्डविस्तारं दृष्ट्वा विस्मयमगात्॥
Verse 39
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
एतद् विचित्रं सहजीवकालस्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम्। सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्कां भयञ्च॥
Verse 40
किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोह: । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य य: कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोग: ॥ ४० ॥
किं स्वप्नमेतदुत देवमाया, किं वा मदीयो बत बुद्धिमोहः। अथोऽमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोगः॥४०॥
Verse 41
अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमन:कर्मवचोभिरञ्जसा । यदाश्रयं येन यत: प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम् ॥ ४१ ॥
अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमनःकर्मवचोभिरञ्जसा। यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम्॥४१॥
Verse 42
अहं ममासौ पतिरेष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती । गोप्यश्च गोपा: सहगोधनाश्च मे यन्माययेत्थं कुमति: स मे गति: ॥ ४२ ॥
अहं ममासौ पतिरेष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती। गोप्यश्च गोपाः सहगोधनाश्च मे यन्माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः॥४२॥
Verse 43
इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वर: । वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभु: ॥ ४३ ॥
इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वरः। वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभुः॥४३॥
Verse 44
सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी सारोप्यारोहमात्मजम् । प्रवृद्धस्नेहकलिलहृदयासीद् यथा पुरा ॥ ४४ ॥
सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी सारोप्यारोहमात्मजम्। प्रवृद्धस्नेहकलिलहृदयासीद् यथा पुरा॥४४॥
Verse 45
त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतै: । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ ४५ ॥
त्रय्या उपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतैः उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजं यशोदा तु स्वपुत्रवत् मन्यते स्म ॥
Verse 46
श्रीराजोवाच नन्द: किमकरोद् ब्रह्मन्श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्या: स्तनं हरि: ॥ ४६ ॥
श्रीराजोवाच— नन्दः किमकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवम् महोदयम्। यशोदा च महाभागा यस्याः स्तनं हरिः पपौ ॥
Verse 47
पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम् ॥ ४७ ॥
पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितं; गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम् ॥
Verse 48
श्रीशुक उवाच द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥ ४८ ॥
श्रीशुक उवाच— द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह। करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥
Verse 49
जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्ति: स्यत्परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ ४९ ॥
जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ। भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥
Verse 50
अस्त्वित्युक्त: स भगवान्व्रजे द्रोणो महायशा: । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ५० ॥
ब्रह्मणा “अस्तु” इत्युक्ते स महायशाः द्रोणो व्रजे भगवान्समः नन्द इति ख्यातोऽभवत्; तस्य भार्या धरा च यशोदा मातृत्वेन प्रादुरभवत्।
Verse 51
ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योर्नितरामासीद् गोपगोपीषु भारत ॥ ५१ ॥
ततः पुत्रीभूते जनार्दने भगवति दम्पत्योः नितरां वात्सल्यरूपा भक्तिरासीद्; तयोः सङ्गात् गोपगोपीषु च कृष्णभक्तिः प्रववृधे, हे भारत।
Verse 52
कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभु: । सहरामो वसंश्चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया ॥ ५२ ॥
कृष्णो विभुः ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे सहरामो वासं चक्रे; स्वबाललीलाभिः नन्दादीनां प्रीतिं परमानन्दं च वर्धयामास।
Frequently Asked Questions
Because Garga Muni was publicly known as the priest of the Yadu dynasty. If he openly performed saṁskāras for Nanda’s children, Kaṁsa—already alerted that his killer was born elsewhere—could connect the clues: Vasudeva’s friendship with Nanda, the unusual events around Devakī’s eighth issue, and Garga’s presence. The secrecy protects the līlā arrangement of Yoga-māyā, keeping Kṛṣṇa’s Vraja upbringing intact and preventing premature violence from Kaṁsa’s agents.
Balarāma is identified with Saṅkarṣaṇa because He ‘draws together’ (saṅ-karṣaṇa) two family lines—Vasudeva’s and Nanda’s—by His appearance and by facilitating Kṛṣṇa’s Vraja līlā. He is called Rāma because He gives joy (rāmāyati) to relatives and friends, and Bala because of extraordinary strength. The plurality of names reflects the Bhāgavata principle that names correspond to guṇa and karma—qualities and activities—rather than mere convention.
The Bhāgavata explains this through the Lord’s internal potency, Yoga-māyā. The vision discloses Kṛṣṇa’s aiśvarya (Godhood), yet Yoga-māyā immediately re-establishes Yaśodā’s vātsalya-bhāva so that her love remains unimpeded by reverence. This is central to Vraja theology: the highest devotion is not sustained by constant awareness of omnipotence, but by intimate relationship in which Bhagavān willingly becomes ‘dependent’ on the devotee’s love.
On the surface, the complaints describe a realistic village household dynamic; at a deeper level, they depict the Lord’s playful reciprocation with devotees. Butter and curd symbolize the essence of one’s labor and affection; Kṛṣṇa ‘steals’ it to draw out loving exchange, creating occasions for remembrance, laughter, mock anger, and intensified attachment. In Bhāgavata aesthetics, such apparently mundane mischief is a vehicle for rasa, where devotion becomes continuous through everyday life.
Śukadeva explains that Nanda and Yaśodā were previously Droṇa (a Vasu) and his wife Dharā. They petitioned Brahmā to be born on earth so that the Supreme Lord would appear in their home and spread bhakti. Their Vraja parenthood is thus presented as the fruit of divine sanction and devotional aspiration, clarifying why their vātsalya surpasses even the parental experience of Vasudeva and Devakī in terms of intimate līlā participation.