Adhyaya 76
Śālva Attacks Dvārakā; Pradyumna Leads the Defense (Saubha-vimāna and Māyā-yuddha)
शुकदेवः श्रीकृष्णस्य अन्यदद्भुतं चरितं वर्णयति—सौभनगराधिपस्य शाल्वस्य वधम्। शाल्वः शिशुपालस्य सहचरः, रुक्मिणी-विवाहे यादवैः पराजितः सन् लज्जितोऽभवत्। प्रतिशोधं कृत्वा स पाशुपतं शिवं घोरतपसा आराध्य वरं लेभे—अवध्यं भीषणं वाहनम्। शिवाज्ञया मयदानवः लौहं गगनचरं सौभं निर्ममे। ततः शाल्वो द्वारकां आक्रम्य धूलिवात-कोलाहलेन विचित्रशस्त्रैः प्राकारादीन् विध्वंसयामास, त्रिपुरासुराणामिव पृथिव्यां प्रहारं स्मारयन्। तस्मिन्काले कृष्णे नगरात् बहिर्गते, प्रद्युम्नः प्रजाः आश्वास्य यादवसेनापतीन् संगृह्य युद्धं निनाय। स सौभस्य मायां—बहुधा रूपधारणं, अदृश्यत्वं, स्थानपरिवर्तनं—प्रतिहत्य मुख्यनायकान् जघान, उभयसेनाभ्यां प्रशंसितश्च। द्युमान् तु गदया तं मूर्च्छितं कृत्वा पातयामास; सारथिः क्षत्रियधर्मेण रक्षणार्थं निवर्तयामास। प्रद्युम्नः पुनरुत्थाय पलायनं लज्जाकरमिति निन्दन् युद्धोत्साहं दधाति; एषा नैतिकतना परस्मिन्नध्याये कृष्णस्य निर्णायक-प्रवेशाय भूमिं करोति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथान्यदपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं नृप । क्रीडानरशरीरस्य यथा सौभपतिर्हत: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—नृप, कृष्णस्य क्रीडानरशरीरस्य अन्यदपि अद्भुतं कर्म शृणु; यथा स सौभपतिं जहान।
Verse 2
शिशुपालसख: शाल्वो रुक्मिण्युद्वाह आगत: । यदुभिर्निर्जित: सङ्ख्ये जरासन्धादयस्तथा ॥ २ ॥
शिशुपालस्य सखा शाल्वो रुक्मिण्युद्वाहकाले समागतः। तत्र यदुभिः सङ्ग्रामे स जरासन्धादिभिः सह पराजितः॥
Verse 3
शाल्व: प्रतिज्ञामकरोच्छृण्वतां सर्वभूभुजाम् । अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत ॥ ३ ॥
शाल्वः सर्वभूभुजां शृण्वतां प्रतिज्ञामकरोत्— ‘अयादवीं क्ष्मां करिष्ये; मम पौरुषं पश्यत’ इति॥
Verse 4
इति मूढ: प्रतिज्ञाय देवं पशुपतिं प्रभुम् । आराधयामास नृप: पांशुमुष्टिं सकृद्ग्रसन् ॥ ४ ॥
इति मूढो नृपः प्रतिज्ञाय प्रभुं पशुपतिं देवं आराधयामास; स प्रतिदिनं पांशुमुष्टिं सकृद्ग्रसन् अन्यन्न किञ्चिदभुङ्क्त॥
Verse 5
संवत्सरान्ते भगवानाशुतोष उमापति: । वरेणच्छन्दयामास शाल्वं शरणमागतम् ॥ ५ ॥
संवत्सरान्ते ‘आशुतोष’ इति ख्यातो भगवान् उमापतिः शरणमागतं शाल्वं वरेणैव सन्तोषयामास॥
Verse 6
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अभेद्यं कामगं वव्रे स यानं वृष्णिभीषणम् ॥ ६ ॥
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् अभेद्यं कामगं च यानं वव्रे स; तद् वृष्णिभीषणं बभूव॥
Verse 7
तथेति गिरिशादिष्टो मय: परपुरंजय: । पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात्सौभमयस्मयम् ॥ ७ ॥
तथेति गिरिशेनोक्तो मयो दानवसत्तमः । सौभं नामायसं दिव्यं पुरं निर्माय शाल्वाय ददौ ॥
Verse 8
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । ययौ द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णिकृतं स्मरन् ॥ ८ ॥
स लब्ध्वा कामगं यानं तमोधाम दुरासदम् । शाल्वो द्वारवतीं ययौ वृष्णिवैरं स्मरन् ॥
Verse 9
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वशः ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिकाः । विहारांश्च विमानाग्र्याद् निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥ शिला द्रुमाश्चाशनयः सर्पा आसारशर्कराः । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिशः ॥
Verse 10
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वशः ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिकाः । विहारांश्च विमानाग्र्याद् निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥ शिला द्रुमाश्चाशनयः सर्पा आसारशर्कराः । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिशः ॥
Verse 11
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वश: ॥ ९ ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिका: । विहारान् स विमानाग्र्यान्निपेतु: शस्त्रवृष्टय: ॥ १० ॥ शिला द्रुमाश्चाशनय: सर्पा आसारशर्करा: । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिश: ॥ ११ ॥
निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ । पुरीं बभञ्जोपवनानुद्यानानि च सर्वशः ॥ सगोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टालतोलिकाः । विहारांश्च विमानाग्र्याद् निपेतुः शस्त्रवृष्टयः ॥ शिला द्रुमाश्चाशनयः सर्पा आसारशर्कराः । प्रचण्डश्चक्रवातोऽभूद् रजसाच्छादिता दिशः ॥
Verse 12
इत्यर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् । नाभ्यपद्यत शं राजंस्त्रिपुरेण यथा मही ॥ १२ ॥
इति सौभविमानेन भृशं पीड्यमाना कृष्णस्य नगरी, हे राजन्, त्रिपुरेणाभिहता महीव न शमं लेभे।
Verse 13
प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजा: प्रजा: । मा भैष्टेत्यभ्यधाद् वीरो रथारूढो महायशा: ॥ १३ ॥
प्रद्युम्नो भगवान् दृष्ट्वा निजाः प्रजाः पीड्यमानाः, महायशा वीरो रथमारुह्य ‘मा भैष्ट’ इत्यब्रवीत्।
Verse 14
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूरः सहानुजः। हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदः शुकसारणौ॥ अन्ये च महेष्वासा रथयूथपयूथपाः। दंशिताः सगणाः सर्वे निर्ययुर्गुप्ताः रथेभाश्वपदातिभिः॥
Verse 15
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूर: सहानुज: । हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदश्च शुकसारणौ ॥ १४ ॥ अपरे च महेष्वासा रथयूथपयूथपा: । निर्ययुर्दंशिता गुप्ता रथेभाश्वपदातिभि: ॥ १५ ॥
सात्यकिश्चारुदेष्णश्च साम्बोऽक्रूरः सहानुजः। हार्दिक्यो भानुविन्दश्च गदः शुकसारणौ॥ अन्ये च महेष्वासा रथयूथपयूथपाः। दंशिताः सगणाः सर्वे निर्ययुर्गुप्ताः रथेभाश्वपदातिभिः॥
Verse 16
तत: प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभि: सह । यथासुराणां विबुधैस्तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ १६ ॥
ततः शाल्वानां यदुभिः सह युद्धं प्रववृते; असुराणां विबुधैः सह यथा, तुमुलं लोमहर्षणम्।
Verse 17
ताश्च सौभपतेर्माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणीसुत: । क्षणेन नाशयामास नैशं तम इवोष्णगु: ॥ १७ ॥
रुक्मिणीसुतः प्रद्युम्नो दिव्यैः शस्त्रैः सौभपतेः शाल्वस्य मायाः क्षणेन नाशयामास, यथा उष्णगुः सूर्यकिरणाः नैशं तमः क्षिप्रं विनाशयन्ति।
Verse 18
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभि: ॥ १९ ॥
प्रद्युम्नः स्वर्णपुङ्खैः अयोमुखैः सन्नतपर्वभिः शरैः पञ्चविंशत्या शाल्वस्य ध्वजिनीपालं विव्याध; शतेन शाल्वमाताडयत्। ततः अस्य सैनिकान् एकैकेन, नेतॄन् दशभिर्दशभिः, वाहनानि त्रिभिस्त्रिभिः विव्याध।
Verse 19
विव्याध पञ्चविंशत्या स्वर्णपुङ्खैरयोमुखै: । शाल्वस्य ध्वजिनीपालं शरै: सन्नतपर्वभि: ॥ १८ ॥ शतेनाताडयच्छाल्वमेकैकेनास्य सैनिकान् । दशभिर्दशभिर्नेतृन् वाहनानि त्रिभिस्त्रिभि: ॥ १९ ॥
प्रद्युम्नः स्वर्णपुङ्खैः अयोमुखैः सन्नतपर्वभिः शरैः पञ्चविंशत्या शाल्वस्य ध्वजिनीपालं विव्याध; शतेन शाल्वमाताडयत्। ततः अस्य सैनिकान् एकैकेन, नेतॄन् दशभिर्दशभिः, वाहनानि त्रिभिस्त्रिभिः विव्याध।
Verse 20
तदद्भुचतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मन: । दृष्ट्वा तं पूजयामासु: सर्वे स्वपरसैनिका: ॥ २० ॥
तत् प्रद्युम्नस्य महात्मनः अद्भुतं महत् कर्म दृष्ट्वा, स्वपरसैनिका: सर्वे तं पूजयामासुः।
Verse 21
बहुरूपैकरूपं तद् दृश्यते न च दृश्यते । मायामयं मयकृतं दुर्विभाव्यं परैरभूत् ॥ २१ ॥
तत् बहुरूपैकरूपं कदाचिद् दृश्यते न च दृश्यते; मयकृतं मायामयं दुर्विभाव्यं परैः अभूत्।
Verse 22
क्वचिद्भूमौ क्वचिद् व्योम्नि गिरिमूर्ध्नि जले क्वचित् । अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम् ॥ २२ ॥
क्षणे क्षणे क्वचिद्भूमौ क्वचिद्व्योम्नि गिरिमूर्धनि वा जले क्वचित्। अलातचक्रवद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितं न कदाचिदेकत्र तस्थौ॥
Verse 23
यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभ: सहसैनिक: । शाल्वस्ततस्ततोऽमुञ्चञ् छरान् सात्वतयूथपा: ॥ २३ ॥
यत्र यत्रोपलक्ष्येत ससौभः सहसैनिकः शाल्वः। तत्र तत्र सात्वतयूथपाः शरान् सम्यगमुञ्चन्॥
Verse 24
शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदै: । पीड्यमानपुरानीक: शाल्वोऽमुह्यत्परेरितै: ॥ २४ ॥
शरैरग्न्यर्कसंस्पर्शैराशीविषदुरासदैः। पीड्यमानपुरानीकः शाल्वोऽमुह्यत्परेरितैः॥
Verse 25
शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिता: । न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोकद्वयजिगीषव: ॥ २५ ॥
शाल्वानीकपशस्त्रौघैर्वृष्णिवीरा भृशार्दिताः। न तत्यजुः स्वं स्वं रणं लोकद्वयजिगीषवः॥
Verse 26
शाल्वामात्यो द्युमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडित: । आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली ॥ २६ ॥
शाल्वामात्यो द्युमान्नाम प्रद्युम्नं प्राक्प्रपीडितः। आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली॥
Verse 27
प्रद्युम्नं गदया शीर्णवक्ष:स्थलमरिंदमम् । अपोवाह रणात्सूतो धर्मविद् दारुकात्मज: ॥ २७ ॥
प्रद्युम्नस्य सूतः दारुकात्मजः गदया शीर्णवक्षःस्थलं तमरिंदमं मन्यमानः, धर्मविद् सन् रणात् अपोवाह।
Verse 28
लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णि: सारथिमब्रवीत् । अहो असाध्विदं सूत यद् रणान्मेऽपसर्पणम् ॥ २८ ॥
मुहूर्तेन लब्धसंज्ञः कार्ष्णिः सारथिमब्रवीत्— “अहो सूत, असाध्विदं यद् रणान्मेऽपसर्पणम्।”
Verse 29
न यदूनां कुले जात: श्रूयते रणविच्युत: । विना मत्क्लीबचित्तेन सूतेन प्राप्तकिल्बिषात् ॥ २९ ॥
न यदूनां कुले जातो रणविच्युतः श्रूयते; विना मत्तः—क्लीबचित्तेन, किल्बिषप्राप्तेन सूतेन मे कीर्तिर्मলिनीकृता।
Verse 30
किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ । युद्धात्सम्यगपक्रान्त: पृष्टस्तत्रात्मन: क्षमम् ॥ ३० ॥
किं नु वक्ष्येऽभिसङ्गम्य पितरौ रामकेशवौ? युद्धात् सम्यगपक्रान्तः पृष्टस्तत्र आत्मनः क्षमम्।
Verse 31
व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामय: । क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यै: कथ्यतां मृधे ॥ ३१ ॥
व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृजामयः— “क्लैब्यं कथं कथं वीर, तवान्यैः कथ्यतां मृधे।”
Verse 32
सारथिरुवाच धर्मं विजानतायुष्मन् कृतमेतन्मया विभो । सूत: कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी ॥ ३२ ॥
सारथिरुवाच—धर्मं विजानतायुष्मन् कृतमेतन्मया विभो। सूतः कृच्छ्रगतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी॥
Verse 33
एतद्विदित्वा तु भवान्मयापोवाहितो रणात् । उपसृष्ट: परेणेति मूर्च्छितो गदया हत: ॥ ३३ ॥
एतद्विदित्वा तु भवान्मयापोवाहितो रणात्। उपसृष्टः परेणेति मूर्च्छितो गदया हतः॥
Frequently Asked Questions
Śālva is portrayed as an ally of Śiśupāla and an enemy of the Yadus, previously defeated at Rukmiṇī’s wedding alongside Jarāsandha’s coalition. Shamed, he publicly vows to destroy the Yādavas and later attacks Dvārakā to fulfill that oath, using a boon-granted aerial fortress to compensate for his earlier battlefield defeat.
Śālva seeks strategic invincibility rather than purification; he performs severe austerity to please Śiva (Umāpati), who is famed as quickly pleased but grants the boon after a year. Śālva chooses an extraordinary vehicle said to be beyond destruction by various classes of beings and capable of terrifying the Vṛṣṇis—an example of how devotion aimed at power can yield temporary advantages without granting ultimate safety from Bhagavān’s will.
Saubha is an iron flying city (aerial fortress) constructed by Maya Dānava on Śiva’s instruction. In the narrative it functions as a mobile, illusion-generating weapon-platform—appearing as many or one, visible or invisible, shifting between sky, earth, mountain, and water—illustrating māyā’s tactical power in war yet its ultimate defeat by divinely empowered heroes.
Pradyumna uses divine weapons to immediately dispel the illusions, compared to sunlight removing night’s darkness. He then executes precise archery—striking Śālva, killing or disabling leaders and drivers, and systematically neutralizing the enemy’s operational capacity—showing that dharmic leadership and divine empowerment can overcome psychological and occult warfare.
After being struck unconscious, Pradyumna’s charioteer withdraws him according to the charioteer’s duty to protect the warrior when in danger. Upon regaining consciousness, Pradyumna frames the withdrawal as a stain on kṣatriya-kīrti, arguing that Yadus are not known to abandon the battlefield. The episode highlights a dharma tension: protective duty versus the warrior’s obligation to maintain courage and reputation—setting up the continuation of the conflict.