Adhyaya 70
Kṛṣṇa’s Daily Life in Dvārakā; the Captive Kings’ Appeal; Nārada Announces the Rājasūya
द्वारकायां प्रभाते रात्रौ कृष्णस्य आलिङ्गन-वियोगसूचकं कुक्कुट-रवं श्रुत्वा महिष्यः विलपन्ति। ततः श्रीकृष्णस्य ब्राह्ममुहूर्त-नियमः वर्ण्यते—शौचाचारः, मौनं गायत्री-जपः, सूर्य-देव-ऋषि-पितृणां (स्व-विभूतिरूपेण) पूजनम्, वृद्ध-ब्राह्मण-सत्कारः, तथा नित्यं महादानं विशेषतः गोदानम्। अलङ्कृतः सन् सात्यक्युद्धवाभ्यां सह रथमारुह्य सुधर्मां सभां प्रविशति, यत्र गीत-नृत्य-कवयः वेदपाठाश्च तं स्तुवन्ति। तदा दूतः आगत्य गिरिव्रजे जरासन्धेन विंशतिसहस्र-राज्ञां बन्धनं निवेदयति; ते राजानः स्वराज्यं स्वप्नवत् मन्यन्ते, कर्मबन्धमोक्षाय कृष्णे शरणं याचन्ति। अनन्तरं नारदः आगत्य भगवतोऽचिन्त्यां मायां प्रशंसति, युधिष्ठिरस्य कृष्ण-सम्मानार्थं राजसूय-यज्ञ-दीक्षां च प्रकाशयति। यादवाः जरासन्ध-वधाय प्रेरयन्ति; कृष्णः उद्धवेन मन्त्रयित्वा परं अध्यायं प्रति नीतिं विन्यस्यति, येन जरासन्ध-विजयः राजसूय-समाप्तिश्च उपपद्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथोषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन् । गृहीतकण्ठ्य: पतिभिर्माधव्यो विरहातुरा: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—अथ उषस्युपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतोऽशपन्। पतिभिर्गृहीतकण्ठ्यः माधव्यः विरहातुराः॥
Verse 2
वयांस्यरोरुवन्कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिन: । गायत्स्वलिष्वनिद्राणि मन्दारवनवायुभि: ॥ २ ॥
वयांसि मधुवायुभिः स्वलिष्वनिद्राणि प्रबोध्य, कूजन्ति स्म; तेषां गीतैः स वन्दिन इव कृष्णो बोधित इवाभवत्॥
Verse 3
मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यदतिशोभनम् । परिरम्भणविश्लेषात् प्रियबाह्वन्तरं गता ॥ ३ ॥
सा तु वैदर्भी प्रियबाह्वन्तरं गता सती, अतिशोभनं तं मुहूर्तं न अमृष्यत; परिरम्भणविश्लेषो हि तत्राभवत्॥
Verse 4
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय माधवो वार्युपस्पृश्य प्रसन्नकरणः स्वात्मानं तमसः परं दध्यौ—एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययं ब्रह्माख्यं, स्वभावतः नित्यनिरस्तकल्मषं, स्वशक्तिभिः सृष्टिसंहारहेतुभिः स्वनिर्मलानन्दस्वरूपं प्रकाशयन्तम्।
Verse 5
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्युपस्पृश्य माधव: । दध्यौ प्रसन्नकरण आत्मानं तमस: परम् ॥ ४ ॥ एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययंस्वसंस्थया नित्यनिरस्तकल्मषम् । ब्रह्माख्यमस्योद्भवनाशहेतुभि:स्वशक्तिभिर्लक्षितभावनिर्वृतिम् ॥ ५ ॥
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय माधवो वार्युपस्पृश्य प्रसन्नकरणः स्वात्मानं तमसः परं दध्यौ—एकं स्वयंज्योतिरनन्यमव्ययं ब्रह्माख्यं, स्वभावतः नित्यनिरस्तकल्मषं, स्वशक्तिभिः सृष्टिसंहारहेतुभिः स्वनिर्मलानन्दस्वरूपं प्रकाशयन्तम्।
Verse 6
अथाप्लुतोऽम्भस्यमले यथाविधि क्रियाकलापं परिधाय वाससी । चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्यत: ॥ ६ ॥
अथ सत्तमः यथाविधि अमलेऽम्भसि आप्लुतः वाससी परिधाय क्रियाकलापं चकार—सन्ध्योपगमादि; हुतानलः सन् वाग्यतः ब्रह्म (गायत्रीं) जजाप।
Verse 7
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
उद्यन्तम् अर्कम् उपस्थाय आत्मनः कलाः तर्पयित्वा देवान् ऋषीन् पितॄन् च—ये सर्वे तस्यैव अंशाः—आत्मवान् वृद्धान् विप्रांश्च अभ्यर्च्य। अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यः रुक्मशृङ्गीः मौक्तिकस्रजः सुवाससः रूप्यखुराग्राः पयस्विन्यो गृष्ट्यः सवत्साः साध्वीः धेनूः क्षौमाजिनतिलैः सह बद्वं बद्वं दिने दिने ददौ।
Verse 8
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
उद्यन्तम् अर्कम् उपस्थाय आत्मनः कलाः तर्पयित्वा देवान् ऋषीन् पितॄन् च—ये सर्वे तस्यैव अंशाः—आत्मवान् वृद्धान् विप्रांश्च अभ्यर्च्य। अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यः रुक्मशृङ्गीः मौक्तिकस्रजः सुवाससः रूप्यखुराग्राः पयस्विन्यो गृष्ट्यः सवत्साः साध्वीः धेनूः क्षौमाजिनतिलैः सह बद्वं बद्वं दिने दिने ददौ।
Verse 9
उपस्थायार्कमुद्यन्तं तर्पयित्वात्मन: कला: । देवानृषीन् पितॄन्वृद्धान्विप्रानभ्यर्च्य चात्मवान् ॥ ७ ॥ धेनूनां रुक्मशृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिकस्रजाम् । पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां सुवाससाम् ॥ ८ ॥ ददौ रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलै: सह । अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ॥ ९ ॥
प्रतिदिनं भगवान् उद्यन्तम् अर्कम् उपस्थाय, आत्मनः कलाः देवान् ऋषीन् पितॄन् च तर्पयित्वा, वृद्धान् विप्रांश्च आत्मवान् अभ्यर्चयामास। ततः सुवाससां साध्वीनां धेनूनां रुक्मशृङ्गीणां मौक्तिकस्रजां पयस्विनीनां गृष्टीनां सवत्सानां रूप्यखुराग्राणां क्षौमाजिनतिलैः सह अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने ददौ।
Verse 10
गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वश: । नमस्कृत्यात्मसम्भूतीर्मङ्गलानि समस्पृशत् ॥ १० ॥
गोविप्रदेवतावृद्धगुरून् भूतानि सर्वशः नमस्कृत्य, आत्मसम्भूतीः मङ्गलानि समस्पृशत्।
Verse 11
आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् । वासोभिर्भूषणै: स्वीयैर्दिव्यस्रगनुलेपनै: ॥ ११ ॥
आत्मानं भूषयामास नरलोकविभूषणम् वासोभिर्भूषणैः स्वीयैः दिव्यस्रगनुलेपनैः।
Verse 12
अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गोवृषद्विजदेवता: । कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्त:पुरचारिणाम् । प्रदाप्य प्रकृती: कामै: प्रतोष्य प्रत्यनन्दत ॥ १२ ॥
अवेक्ष्य आज्यं तथादर्शं गोवृषद्विजदेवताः, कामांश्च सर्ववर्णानां पौरान्तःपुरचारिणाम् प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत।
Verse 13
संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्ताम्बूलानुलेपनै: । सुहृद: प्रकृतीर्दारानुपायुङ्क्त तत: स्वयम् ॥ १३ ॥
संविभज्य अग्रतो विप्रान् स्रक्ताम्बूलानुलेपनैः, सुहृदः प्रकृतीः दारान् उपायुङ्क्त ततः स्वयम्।
Verse 14
तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् । सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं प्रणम्यावस्थितोऽग्रत: ॥ १४ ॥
तावत् सूतः परमाद्भुतं स्यन्दनम् उपानीय, सुग्रीवाद्यैर्हयैर्युक्तं कृत्वा, भगवन्तं प्रणम्य अग्रतः स्थितवान्।
Verse 15
गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस्तमथारुहत् । सात्यक्युद्धवसंयुक्त: पूर्वाद्रिमिव भास्कर: ॥ १५ ॥
सारथेः पाणिना पाणी गृहीत्वा भगवान् श्रीकृष्णः सात्यक्युद्धवसंयुक्तः रथमारुरोह, पूर्वाद्रिमिव भास्करः।
Verse 16
ईक्षितोऽन्त:पुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितै: । कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज्जातहासो हरन् मन: ॥ १६ ॥
अन्तःपुरस्त्रीणां सव्रीडप्रेमवीक्षितैः ईक्षितः सन्, कृच्छ्राद् एव ताभ्यो विसृष्टो जातहासो निरगात्, तासां मनांसि हरन्।
Verse 17
सुधर्माख्यां सभां सर्वैर्वृष्णिभि: परिवारित: । प्राविशद् यन्निविष्टानां न सन्त्यङ्ग षडूर्मय: ॥ १७ ॥
सर्वैर्वृष्णिभिः परिवारितो भगवान् सुधर्माख्यां सभां प्राविशत्, यत्र निविष्टानां षडूर्मयो न सन्ति, हे राजन्।
Verse 18
तत्रोपविष्ट: परमासने विभु- र्बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन् । वृतो नृसिंहैर्यदुभिर्यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणै: ॥ १८ ॥
तत्र परमासने उपविष्टो विभुः स्वभासा ककुभोऽवभासयन् बभौ। नृसिंहैर्यदुभिर्वृतो यदूत्तमो यथोडुराजो दिवि तारकागणैः।
Verse 19
तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नानाहास्यरसैर्विभुम् । उपतस्थुर्नटाचार्या नर्तक्यस्ताण्डवै: पृथक् ॥ १९ ॥
तत्र राजन् नानाहास्यरसैर्विभुं विनोदयन्त उपमन्त्रिणः, नटाचार्याश्चोपतस्थुः; नर्तक्यस्तु पृथक् पृथक् ताण्डवैः ससम्भ्रमं ननृतुः॥
Verse 20
मृदङ्गवीणामुरजवेणुतालदरस्वनै: । ननृतुर्जगुस्तुष्टुवुश्च सूतमागधवन्दिन: ॥ २० ॥
मृदङ्ग-वीणा-मुरज-वेणु-ताल-शङ्खादिदरस्वनैः सह नर्तकाः ननृतुः, गायकाश्च जगुः; सूत-मागध-वन्दिनश्च भगवतो यशः स्तुतिभिः सम्यग् अकीर्तयन्॥
Verse 21
तत्राहुर्ब्राह्मणा: केचिदासीना ब्रह्मवादिन: । पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां चाकथयन् कथा: ॥ २१ ॥
तत्र सभायां केचिद् ब्राह्मणाः ब्रह्मवादिन आसीनाः स्वाध्यायेन मन्त्रान् सुस्वरं जजल्पुः; अन्ये च पूर्वेषां पुण्ययशसां राज्ञां कथाः प्रावोचन्॥
Verse 22
तत्रैक: पुरुषो राजन्नागतोऽपूर्वदर्शन: । विज्ञापितो भगवते प्रतीहारै: प्रवेशित: ॥ २२ ॥
तत्र राजन् एकः पुरुषोऽपूर्वदर्शन आगतः; प्रतीहारैर्भगवते विज्ञापितः सन् अन्तः प्रवेशितः॥
Verse 23
स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलि: । राज्ञामावेदयद् दु:खं जरासन्धनिरोधजम् ॥ २३ ॥
स पुरुषः कृताञ्जलिः नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय, जरासन्धनिरोधजं राज्ञां दुःखं भगवते सम्यग् आवेदयत्॥
Verse 24
ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपा: । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे ॥ २४ ॥
ये च दिग्विजये तस्य सन्नतिं न ययुर्नृपाः । प्रसह्य रुद्धास्तेनासन्नयुते द्वे गिरिव्रजे ॥ २४ ॥
Verse 25
राजान ऊचु: कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीता: पृथग्धिय: ॥ २५ ॥
राजान ऊचुः कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्नभयभञ्जन । वयं त्वां शरणं यामो भवभीताः पृथग्धियः ॥ २५ ॥
Verse 26
लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ २६ ॥
लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ २६ ॥
Verse 27
लोके भवाञ्जगदिन: कलयावतीर्ण: सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्य: । कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश किं वा जन: स्वकृतमृच्छति तन्न विद्म: ॥ २७ ॥
लोके भवाञ्जगदिनः कलयावतीर्णः सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय चान्यः । कश्चित् त्वदीयमतियाति निदेशमीश किं वा जनः स्वकृतमृच्छति तन्न विद्मः ॥ २७ ॥
Verse 28
स्वप्नायितं नृपसुखं परतन्त्रमीश शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहाम: । हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह ॥ २८ ॥
स्वप्नायितं नृपसुखं परतन्त्रमीश शश्वद्भयेन मृतकेन धुरं वहामः । हित्वा तदात्मनि सुखं त्वदनीहलभ्यं क्लिश्यामहेऽतिकृपणास्तव माययेह ॥ २८ ॥
Verse 29
तन्नो भवान् प्रणतशोकहराङ्घ्रियुग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वयकर्मपाशात् । यो भूभुजोऽयुतमतङ्गजवीर्यमेको बिभ्रद् रुरोध भवने मृगराडिवावी: ॥ २९ ॥
अतः हे भगवन्, प्रणतानां शोकहरयोस्तवाङ्घ्रियुग्मयोः शरणं वयं गताः। मगधाधिपतेः कर्मपाशबद्धानस्मान् विमोचय। स एकोऽयुतमतङ्गजवीर्यं बिभ्रन् मृगराडिवावीः पाशबद्धान् स्वभवने रुरोध।
Verse 30
यो वै त्वया द्विनवकृत्व उदात्तचक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तमनन्तवीर्यम् । जित्वा नृलोकनिरतं सकृदूढदर्पो युष्मत्प्रजा रुजति नोऽजित तद् विधेहि ॥ ३० ॥
हे उदात्तचक्र, त्वया द्विनवकृत्वो मृधे भग्नोऽसौ जरासन्धोऽनन्तवीर्यं भवन्तम्। अथ नृलोकनिरतं त्वां सकृद् जित्वा स ऊढदर्पो युष्मत्प्रजान् नो रुजति; हे अजित, तद् विधेहि।
Verse 31
दूत उवाच इति मागधसंरुद्धा भवद्दर्शनकाङ्क्षिण: । प्रपन्ना: पादमूलं ते दीनानां शं विधीयताम् ॥ ३१ ॥
दूत उवाच—इति मागधसंरुद्धा राजानो भवद्दर्शनकाङ्क्षिणः। ते पादमूलं प्रपन्ना दीनानां शं विधीयताम्।
Verse 32
श्रीशुक उवाच राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षि: परमद्युति: । बिभ्रत्पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रवि: ॥ ३२ ॥
श्रीशुक उवाच—राजदूते ब्रुवत्येवं देवर्षिः परमद्युति:। बिभ्रत् पिङ्गजटाभारं प्रादुरासीद् यथा रविः॥
Verse 33
तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्ण: सर्वलोकेश्वरेश्वर: । ववन्द उत्थित: शीर्ष्णा ससभ्य: सानुगो मुदा ॥ ३३ ॥
तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्वलोकेश्वरेश्वरः। उत्थितः ससभ्यः सानुगो मुदा शीर्ष्णा ववन्द तम्॥
Verse 34
सभाजयित्वा विधिवत् कृतासनपरिग्रहम् । बभाषे सुनृतैर्वाक्यै: श्रद्धया तर्पयन् मुनिम् ॥ ३४ ॥
नारदः प्रदत्तासनं स्वीकृत्य, श्रीकृष्णो विधिवत् तं मुनिं सभाजयामास; श्रद्धया तर्पयन् सुनृतैः सत्यप्रियैर्वाक्यैः प्रत्युवाच ॥
Verse 35
अपि स्विदद्य लोकानां त्रयाणामकुतोभयम् । ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुण: ॥ ३५ ॥
अद्य त्रैलोक्यं नूनमकुतोभयं प्राप्तम्; यतः भवान् भगवतो महागुणः सर्वलोकान् यथेष्टं पर्यटन् प्रभावं प्रसारयति ॥
Verse 36
न हि तेऽविदितं किञ्चिल्लोकेष्वीश्वरकर्तृषु । अथ पृच्छामहे युष्मान्पाण्डवानां चिकीर्षितम् ॥ ३६ ॥
ईश्वरकर्तृषु लोकेषु ते किञ्चिदप्यविदितं नास्ति; अतः पाण्डवानां चिकीर्षितं नो ब्रूहि, इति वयं युष्मान् पृच्छामः ॥
Verse 37
श्रीनारद उवाच दृष्टा मया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्वसृजश्च मायिन: । भूतेषु भूमंश्चरत: स्वशक्तिभि- र्वह्नेरिवच्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम् ॥ ३७ ॥
श्रीनारद उवाच—विभो, तव दुरत्यया माया मया बहुशो दृष्टा, या विश्वसृजं ब्रह्माणमपि मोहयति। भूमन्, भूतेषु स्वशक्तिभिश्चरतो वह्नेरिव धूमच्छन्नरुचो न मेऽद्भुतम् ॥
Verse 38
तवेहितं कोऽर्हति साधु वेदितुं स्वमाययेदं सृजतो नियच्छत: । यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस्ते स्वविलक्षणात्मने ॥ ३८ ॥
तव ईहितं कः साधु वेदितुमर्हति? स्वमायया सृजतो नियच्छतश्चेदं जगद् विद्यमानात्मतया अवभासते। स्वविलक्षणात्मने तुभ्यं नमोऽस्तु, अचिन्त्यपदाय ॥
Verse 39
जीवस्य य: संसरतो विमोक्षणं न जानतोऽनर्थवहाच्छरीरत: । लीलावतारै: स्वयश:प्रदीपकं प्राज्वालयत्त्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ३९ ॥
संसारचक्रे भ्रमतो जीवस्य देहाद् अनर्थवहात् विमोक्षणोपायं न जानतः। त्वं तु लीलावतारैः स्वयशःप्रदीपकं प्रज्वालयन् मार्गं प्रकाशयसि; तस्मात् त्वामहं शरणं प्रपद्ये॥
Verse 40
अथाप्याश्रावये ब्रह्म नरलोकविडम्बनम् । राज्ञ: पैतृष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम् ॥ ४० ॥
अथापि हे ब्रह्म, नरलोकविडम्बनं कुर्वन्, तव भक्तस्य राज्ञः पैतृष्वस्रेयस्य युधिष्ठिरस्य चिकीर्षितमहम् आश्रावयामि॥
Verse 41
यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डव: । पारमेष्ठ्यकामो नृपतिस्तद् भवाननुमोदताम् ॥ ४१ ॥
पाण्डवो नृपतिर्युधिष्ठिरो पारमेष्ठ्यकामः मखेन्द्रेण राजसूयेन त्वां यक्ष्यति; तद् भवान् अनुमोदताम्॥
Verse 42
तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं वै सुरादय: । दिदृक्षव: समेष्यन्ति राजानश्च यशस्विन: ॥ ४२ ॥
तस्मिन् देव क्रतुवरे भवन्तं दिदृक्षवः सुरादयः यशस्विनश्च राजानः सर्वे समेष्यन्ति॥
Verse 43
श्रवणत्कीर्तनाद् ध्यानात्पूयन्तेऽन्तेवसायिन: । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिन: ॥ ४३ ॥
तव ब्रह्ममयस्येश श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् अन्तेवसायिनोऽपि पूयन्ते; किमु तव ईक्षाभिमर्शिनः॥
Verse 44
यस्यामलं दिवि यश: प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् ॥ ४४ ॥
हे भुवनमङ्गल! तव निर्मलं यशो दिवि रसायां भूमौ च दिग्वितानवत् सर्वत्र प्रथितम्। तव चरणाम्बु-प्रक्षालनजलं दिवि मन्दाकिनी, अधो भोगवती, इह गङ्गेति ख्यातं विश्वं सर्वत्र पुनाति॥
Verse 45
श्रीशुक उवाच तत्र तेष्वात्मपक्षेष्वगृणत्सु विजिगीषया । वाच: पेशै: स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह केशव: ॥ ४५ ॥
श्रीशुक उवाच—तत्रात्मपक्षेषु तेषु विजिगीषया प्रतिगृणत्सु, केशवो वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यमुद्धवं प्राह॥
Verse 46
श्रीभगवानुवाच त्वं हि न: परमं चक्षु: सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित् । अथात्र ब्रूह्यनुष्ठेयं श्रद्दध्म: करवाम तत् ॥ ४६ ॥
श्रीभगवानुवाच—त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन्मन्त्रार्थतत्त्ववित्। अतः अत्र ब्रूहि यदनुष्ठेयं; श्रद्दध्मः, तत् करवाम॥
Verse 47
इत्युपामन्त्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत् । निदेशं शिरसाधाय उद्धव: प्रत्यभाषत ॥ ४७ ॥
इत्युपामन्त्रितो भर्त्रा सर्वज्ञेनापि मुग्धवत्। निदेशं शिरसाधाय उद्धवः प्रत्यभाषत॥
Frequently Asked Questions
The rooster’s crow marks the end of nocturnal intimacy and the start of royal and Vedic duties, so the queens’ lament highlights vipralambha (love in separation). Devotion here is not abstract: it is embodied in relational bhakti where time itself becomes an antagonist. The text thereby contrasts Kṛṣṇa’s private sweetness (mādhurya) with His public responsibility, intensifying the devotee’s longing and underscoring the Lord’s accessibility within household life.
Bhāgavata theology holds Kṛṣṇa as the āśraya (ultimate ground) of Brahman and Paramātmā. His ‘self-meditation’ is not a conditioned practice to attain realization; it is a līlā that teaches ideal sādhana and affirms His self-luminous, nondependent nature. The passage also instructs that true purification and freedom from contamination arise from centering consciousness on the Supreme Truth, not merely from external rite.
They are rulers captured by Jarāsandha for refusing total submission during his conquests and are confined at Girivraja. Their plea is framed as śaraṇāgati: they acknowledge the futility of royal ‘happiness’ and interpret their captivity as a manifestation of karmic bondage. By appealing to Kṛṣṇa as the destroyer of fear, they model how suffering can become a turning point from ahaṅkāra (separatist pride) to bhakti and liberation.
Kṛṣṇa’s inquiry is a deliberate humanlike posture (nara-līlā) that honors His devotee’s role and demonstrates proper consultative governance. It also sets the narrative mechanism for revealing the Rājasūya plan and for eliciting Uddhava’s counsel. In Bhāgavata pedagogy, omniscience does not prevent dialog; rather, dialog becomes the medium through which dharma, strategy, and devotion are taught.
The Rājasūya is an imperial consecration that establishes unrivaled sovereignty, but in the Bhāgavata it is reoriented: Yudhiṣṭhira’s aim is to worship Kṛṣṇa as the true enjoyer and center of all yajña. Thus political unification becomes a theological act—publicly recognizing Bhagavān as the supreme ruler—while also requiring the removal of adharmic obstacles like Jarāsandha.