Adhyaya 63
Kṛṣṇa Defeats Bāṇāsura and Receives Śiva’s Prayers (The Śoṇitapura Battle and the Jvara Episode)
वर्षाकालातिक्रमेऽनिरुद्धस्याभावे तस्य बान्धवा दुःखिताः। नारदेन वृत्तान्ते निवेदिते वृष्णयः श्रीकृष्णबलरामप्रमुखैः सात्वतैः सह महतीं सेनामादाय शोणितपुरं बाणासुरस्य राजधानीं परिवेष्टयन्ति। संग्रामे श्रीकृष्णः शङ्करं सम्यग्युध्यते, प्रद्युम्नः कार्त्तिकेयेन सह, बलरामादयश्च दैत्यसेनापतीन् पराजयन्ति। श्रीकृष्णः शिवगणान् निवार्य दिव्यास्त्राणि प्रत्यस्त्रैः प्रशमयन् अस्त्राधिपत्यं दर्शयति। कोटरानाम्नी बाणमाता कृष्णं मोहयति, ततो बाणो निवर्तते; अनन्तरं शिवज्वरः पुरुषीकृतः आक्रमति। श्रीकृष्णो विष्णुज्वरं सृजति; पराजितः शिवज्वरः शरणं गत्वा स्मरणकर्तॄणां अभयदानं लभते। सहस्रबाहुर्बाणः पुनरागत्य चक्रेण बाहून् छिन्नः। भक्तवत्सलः शङ्करः परमपुरुषं श्रीकृष्णं स्तुतिभिः स्तौति; प्रह्लादवंशप्रतिज्ञया भगवान् बाणं निहन्ति न, चतुर्बाहुं कृत्वा अमरं शिवपरिचरं करोति। अनिरुद्धो वधूना सह मुक्तः स्वगृहं जयश्रीया नीयते; अध्यायः युद्धात् तत्त्वसमाधानं प्रति गच्छन् स्मरणफलमपि सूचयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—हे भारत, अनिरुद्धस्य बान्धवा: तं न पश्यन्तोऽनुशोचन्तः चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुः॥
Verse 2
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥
नारदात् तदुपाकर्ण्य बद्धस्य वार्तां कर्म च। कृष्णदैवता वृष्णयः शोणितपुरं प्रययुः॥
Verse 3
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः। नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः॥ द्वादशभिरक्षौहिणीभिः समेता सात्वतर्षभाः। सर्वतोदिशं बाणनगरं समन्ताद्रुरुधुः॥
Verse 4
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः। नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः॥ द्वादशभिरक्षौहिणीभिः समेता सात्वतर्षभाः। सर्वतोदिशं बाणनगरं समन्ताद्रुरुधुः॥
Verse 5
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
तेषां पुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुराणि भज्यमानानि दृष्ट्वा बाणासुरो रुषाविष्टः समसैन्येन सहाभिनिर्ययौ ॥
Verse 6
बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥
बाणस्यार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः नन्दिवृषभमारुह्य रामकृष्णयोः सह युयुधे ॥
Verse 7
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
अथ राजन् कृष्णशङ्करयोः प्रद्युम्नगुहयोश्च सुतुमुलमद्भुतं रोमहर्षणं युद्धमासीৎ ॥
Verse 8
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ॥
Verse 9
ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥
Verse 10
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
शार्ङ्गधनुषो निःसृतैस्तीक्ष्णाग्रैः शरैः शौरिः शङ्करानुचरान् भूत-प्रमथ-गुह्यक-डाकिनी-यातुधान-वेताल-विनायकादीन् द्रावयामास।
Verse 11
शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥
प्रेत-मातृ-पिशाच-कुष्माण्ड-ब्रह्मराक्षसानपि शार्ङ्गधनुश्च्युतैस्तीक्ष्णाग्रैः शरैः शौरिर्द्रावयामास।
Verse 12
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥
पृथग्विधानि पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे प्रायुङ्क्त; शार्ङ्गपाणिरविस्मितः प्रत्यस्त्रैस्तानि सर्वाणि शमयामास।
Verse 13
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम्। आग्नेयस्य च पार्जन्यं पाशुपतस्य च नैजम्॥
Verse 14
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥
गिरिशं जृम्भणास्त्रेण मोहयित्वा जृम्भितं कृत्वा, शौरिर्बाणस्य पृतनां असि-गदा-इषुभिर्जघान।
Verse 15
स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
स्कन्दः प्रद्युम्नस्य बाणवृष्ट्या सर्वतोऽर्द्यमानः, गात्रेभ्योऽसृग् विमुञ्चन् शिखिवाहनः रणात् अपक्रमत्।
Verse 16
कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥
कुम्भाण्डकूपकर्णौ च मुषलार्दितौ पेततुः; तयोः सेनाः हतनाथाः सर्वतो दुद्रुवुः।
Verse 17
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
स्वबलं विशीर्यमाणं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षितः; सात्यकिं हित्वा रथी सङ्ख्ये कृष्णमभ्यद्रवत्।
Verse 18
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥
रणदुर्मदो बाणः युगपद् पञ्चशतानि धनूंष्याकृष्य, एकैकस्मिन् धुनुषि द्वौ द्वौ शरौ सन्दधे।
Verse 19
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
तानि धनूंषि भगवान् हरिः युगपच्चिच्छेद; सारथिं रथं अश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत्।
Verse 20
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
तदा बाणासुरस्य माता कोटरा नाम, पुत्रप्राणरक्षणकाम्या, नग्ना मुक्तशिरोरुहा कृष्णस्य पुरोऽवतस्थे ॥२०॥
Verse 21
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
ततः गदाग्रजः तिर्यङ्मुखो भूत्वा नग्नां नानिरीक्षत्; बाणश्च तावद् विरथः छिन्नधन्वा पुरं प्रविवेश ॥२१॥
Verse 22
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
भूतगणे विद्राविते सति त्रिशिरास्त्रीपादः शिवज्वरः दाशार्हम् अभ्यधावत, दिशो दश दहन्निव ॥२२॥
Verse 23
अथ नारायण: देव: तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
अथ नारायणो देवः तं दृष्ट्वा स्वं ज्वरं व्यसृजत्; माहेश्वरो वैष्णवश्च ज्वरावुभौ परस्परं युयुधाते ॥२३॥
Verse 24
माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥
माहेश्वरो ज्वरः वैष्णवेन बलार्दितः समाक्रन्दत्; अन्यत्राभयम् अलब्ध्वा भीतः स शरणार्थी हृषीकेशं प्रयताञ्जलिः तुष्टाव ॥२४॥
Verse 25
ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
शिवज्वर उवाच—अनन्तशक्तिं त्वां परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम्। विश्वोत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तं नमामि॥
Verse 26
कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः। तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाहस्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये॥
Verse 27
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नैर्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि। हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः॥
Verse 28
तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥
तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण। तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः॥
Verse 29
श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
श्रीभगवानुवाच—त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम्। यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम्॥
Verse 30
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य माहेश्वरो ज्वरः प्रणम्य निववृते । बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद् जनार्दनं योद्धुम् ॥
Verse 31
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः । परमक्रुद्धो बाणान् बहून् चक्रायुधे मुमोच नृप ॥
Verse 32
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । भगवान् चिच्छेद बाहून् शाखा इव वनस्पतेः ॥
Verse 33
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥
Verse 34
श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिः गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मानोऽऽकाशमिव केवलम् ॥
Verse 35
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
नभो नाभिरग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौः शीर्षमाशाः श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी। चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः॥
Verse 36
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥
रोमाण्यौषधयो यस्य मेघाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः। प्रजापतिर्लिङ्गं हृदयं च धर्मः स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः॥
Verse 37
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय। वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त॥
Verse 38
त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वदृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्यः स्वदृग्धेतुरहेतुरीशः। प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै॥
Verse 39
यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
यथैव सूर्यः पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति। एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्वमात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन्॥
Verse 40
यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
ये तव मायया मोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु आसक्ताः, ते वृजिनार्णवे उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति च।
Verse 41
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥
देवदत्तं नृलोकं लब्ध्वा अपि, अजितेन्द्रियः यः त्वत्पादौ नाद्रियेत, स आत्मवञ्चकः शोच्य एव।
Verse 42
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
यः मर्त्यः त्वां आत्मानं प्रियतममीश्वरं विसृजते, विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं, स अमृतं त्यक्त्वा विषं पिबति।
Verse 43
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
अहं ब्रह्मा, विबुधाः मुनयश्च अमलाशयाः, सर्वात्मना त्वाम् आत्मानं प्रेष्ठमीश्वरं प्रपन्नाः।
Verse 44
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
त्वां जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम्। अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम्॥
Verse 45
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥
अयं बाणासुरो ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती च; मयास्मै देवाभयं दत्तम्। अतः प्रभो, भवतः प्रसादः सम्पाद्यतां, यथा प्रह्लाददैत्यपतौ ते प्रसादोऽभूत्॥
Verse 46
श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
श्रीभगवानुवाच—यदात्थ भगवन् त्वं नः, तव प्रियं करवामहे। भवतो यद् व्यवसितं, तन्मे साध्वनुमोदितम्॥
Verse 47
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः। प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः॥
Verse 48
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया। सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः॥
Verse 49
चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुर: ॥ ४९ ॥
चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः। पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुरः॥
Verse 50
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥
इति भयमुक्तो बाणासुरः कृष्णं शिरसा भूमौ प्रणम्य, अनिरुद्धं सवधूं रथमारोप्य प्रभोः समीपं निनाय।
Verse 51
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥
अक्षौहिण्या परिवृतौ सुवासोऽलङ्कृतौ सपत्नीकौ पुरस्कृत्य, रुद्रेणानुमोदितः कृष्णो ययौ।
Verse 52
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥
ध्वजैः सतोरणैश्च समलङ्कृतां, उक्षितमार्गचत्वरां स्वराजधानीं शङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः, पौरसुहृद्द्विजातिभिरभ्युद्यतः प्रविवेश।
Verse 53
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥
यः प्रातरुत्थाय कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगं संस्मरेत्, तस्य पराजयो न भवेत्।
Frequently Asked Questions
They are not metaphysically opposed; the conflict is contextual (līlā) and dharmic. Śiva fights on behalf of his devotee Bāṇāsura, while Kṛṣṇa acts to rescue Aniruddha, subdue demonic pride, and relieve the earth’s burden. The episode culminates in Śiva’s explicit glorification of Kṛṣṇa as the Absolute Truth and cosmic Puruṣa, showing harmony: Śiva is the foremost Vaiṣṇava, and Kṛṣṇa is the supreme shelter.
Kṛṣṇa counters each astra with an appropriate counter-astra (e.g., brahmāstra with brahmāstra; pāśupatāstra with nārāyaṇāstra), demonstrating mastery over all divine energies and the principle that all śakti operates under Bhagavān’s sanction. The narrative teaches that even the most formidable cosmic forces are subordinate to the Supreme Lord’s will.
They are personified fever-weapons (jvara-astra) representing the destructive potency released by Śiva and the counter-potency released by Nārāyaṇa (Kṛṣṇa). Their battle dramatizes theological hierarchy: the Māheśvara-jvara, overwhelmed, takes refuge in Kṛṣṇa and is granted relief and a benediction that remembrance of their dialogue removes fear. It highlights śaraṇāgati as the resolution of existential suffering caused by māyā and material ambition.
Kṛṣṇa spares him for two intertwined reasons given in the text: (1) He had blessed Prahlāda that He would not kill Prahlāda’s descendants, and Bāṇa is of that line; (2) Śiva petitions for mercy upon his faithful devotee. Kṛṣṇa’s action shows that divine justice includes restraint, fidelity to vows, and compassion mediated through devotees.
Narratively, it functions as a battlefield interruption allowing Bāṇa to escape into the city. Theologically, it underscores Kṛṣṇa’s maryādā (propriety): He turns away rather than exploit the moment for violence. The scene contrasts demonic desperation with the Lord’s ethical self-governance, reinforcing that His victory is not merely power but dharmic sovereignty.