Adhyaya 61
Kṛṣṇa’s Queens, Their Sons, and Balarāma’s Victory over Rukmī at Dice (Aniruddha–Rocanā Marriage Context)
द्वारकायां राजकुललीलाप्रसङ्गेऽस्मिन्नध्याये श्रीकृष्णस्य महिष्यो दशदश पुत्रान् जनयन्ति, सर्वेऽपि दिव्यसमृद्धियुक्ताः। कृष्णस्य सौन्दर्यस्नेहव्यवहारैर्मोहिताः महिष्यः प्रत्येकं स्वमेव विशेषतः प्रियतमं मन्यन्ते—बहुषु एकस्मिन् युगपत् प्रत्युपकारे तस्य अचिन्त्यशक्तिः प्रकाशते। शुकदेवः प्रमुखमहिषीपुत्रान् (प्रद्युम्नं साम्बं च) नामतः निर्दिश्य वंशविस्तारं सूचयति। परिक्षित्प्रश्ने—वैरिणा रुक्मिणा कथं प्रद्युम्नाय कन्या दत्ता—शुकदेवो वदति: रुक्मवती स्वयंबरें प्रद्युम्नं वव्रे, रुक्मी च रुक्मिणीस्नेहेन अनुमन्यत। अनन्तरं भोजकटे अनिरुद्धस्य रोचनया विवाहे द्यूते गर्वितनृपैः प्रेरितो रुक्मी बलरामं आव्हयति; स छलयति, दिव्यवाणी तं निन्दति, स बलरामं अपमानयति, ततो बलरामेण गदया हतः। कलिङ्गराजो दण्डितः, सभा विघटिता; सम्बन्धरक्षणार्थं कृष्णो निरपेक्षः स्थित्वा सर्वे द्वारकां प्रत्यागच्छन्ति—अहङ्कारकपटयोः फलमुपदिश्य।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकैकशस्ता: कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबला: । अजीजनन्ननवमान्पितु: सर्वात्मसम्पदा ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एकैकशस्ता: कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबला:। अजीजनन् अनवमान् पितुः सर्वात्मसम्पदा॥
Verse 2
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् । प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविद: स्त्रिय: ॥ २ ॥
गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम्। प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविदः स्त्रियः॥
Verse 3
चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र- सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पै: । सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर्विभ्रमै: समशकन् वनिता विभूम्न: ॥ ३ ॥
भगवतः चार्वब्जकोशवदनं दीर्घबाहुं विशालनेत्रं च सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पैः पत्न्यः सम्मोहिताः; तथापि स्वैर्विभ्रमैः सर्वशक्तेर्विभूम्नो मनो विजेतुं नाशकन्।
Verse 4
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डै: । पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकु: ॥ ४ ॥
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारिभ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः षोडशसहस्रपत्नीभिरनङ्गबाणैरपि करणैश्च यस्येन्द्रियं विमथितुं न शेकुः।
Verse 5
इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदु: पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम् ॥ ५ ॥
इत्येवं रमापतिं पतिमवाप्य स्त्रियस्ताः, ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम्; मुदा विरतमेधितयानुरागहासावलोकननवसङ्गमलालसाद्यं भेजुः।
Verse 6
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यै: । केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यै- र्दासीशता अपि विभोर्विदधु: स्म दास्यम् ॥ ६ ॥
प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौचताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः, दासीशता अपि, विभोः पत्न्यः स्वयमेव दास्यं विदधुः।
Verse 7
तासां या दशपुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिता: । अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते ॥ ७ ॥
कृष्णस्त्रीणां दशपुत्राणां मध्ये पुरोदिताः अष्टौ महिष्यः; तासां पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् इदानीं ते गृणामि।
Verse 8
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
रुक्मिण्याः प्रथमः पुत्रः प्रद्युम्नः समजायत। तस्याश्च चारुदेष्णः सुदेष्णश्च वीर्यवान् चारुदेहः, सुचारुः चारुगुप्तो भद्रचारुः, चारुचन्द्रः विचारुः, तथा दशमः चारुः—एते हरेः पुत्रा न पितुः कश्चिद् अवमः।
Verse 9
चारुदेष्ण: सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् । सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापर: ॥ ८ ॥ चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरे: । प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमा: पितु: ॥ ९ ॥
रुक्मिण्यां प्रद्युम्नप्रमुखा हरेः पुत्रा अजायन्त—चारुदेष्णः सुदेष्णश्च वीर्यवान् चारुदेहः, सुचारुः चारुगुप्तो भद्रचारुः, चारुचन्द्रः विचारुः, तथा दशमः चारुः। एतेषां कश्चिदपि पितुः समं न न्यूनः।
Verse 10
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
सत्यभामायाः दश पुत्राः—भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुः भानुमान्, चन्द्रभानुः बृहद्भानुः, अष्टमः अतिभानुः, श्रीभानुः प्रतिभानुश्च। जाम्बवत्याः दश पुत्राः—साम्बः सुमित्रः पुरुजित् शतजित् सहस्रजित्, विजयः चित्रकेतुः वसुमान् द्रविडः क्रतुः। एते साम्बाद्याः पितृसम्मताः।
Verse 11
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
सत्यभामायाः पुत्रा दश—भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुः भानुमान्, चन्द्रभानुः बृहद्भानुः, अष्टमः अतिभानुः, श्रीभानुः प्रतिभानुश्च। जाम्बवत्याः पुत्रा दश—साम्बः सुमित्रः पुरुजित् शतजित् सहस्रजित्, विजयः चित्रकेतुः वसुमान् द्रविडः क्रतुः। एते पितृसम्मताः।
Verse 12
भानु: सुभानु: स्वर्भानु: प्रभानुर्भानुमांस्तथा । चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टम: ॥ १० ॥ श्रीभानु: प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश । साम्ब: सुमित्र: पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित् ॥ ११ ॥ विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविड: क्रतु: । जाम्बवत्या: सुता ह्येते साम्बाद्या: पितृसम्मता: ॥ १२ ॥
जाम्बवत्याः सुता ह्येते—साम्बः सुमित्रः पुरुजित् शतजित् सहस्रजित्, विजयः चित्रकेतुः वसुमान् द्रविडः क्रतुः। साम्बाद्याः एते दश पितृसम्मताः, पितुः प्रियतमाः बभूवुः।
Verse 13
वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृष: । आम: शङ्कुर्वसु: श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजिते: सुता: ॥ १३ ॥
नाग्नजितीपुत्रा एते—वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृषः। आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान् कुन्तिश्चेति दश सुताः॥
Verse 14
श्रुत: कविर्वृषो वीर: सुबाहुर्भद्र एकल: । शान्तिर्दर्श: पूर्णमास: कालिन्द्या: सोमकोऽवर: ॥ १४ ॥
कालिन्द्याः सुताः—श्रुतः कविर्वृषो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः। शान्तिर्दर्शः पूर्णमासश्च; तस्या अवरः सोमकः॥
Verse 15
प्रघोषो गात्रवान्सिंहो बल: प्रबल ऊर्धग: । माद्रया: पुत्रा महाशक्ति: सह ओजोऽपराजित: ॥ १५ ॥
माद्रयाः पुत्रा एते—प्रघोषो गात्रवान् सिंहः बलः प्रबल ऊर्धगः। महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितश्चेति॥
Verse 16
वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च । महांस: पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजा: क्षुधि: ॥ १६ ॥
मित्रविन्दायाः पुत्रा एते—वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च। महांसः पावनो वह्निः क्षुधिश्चेति दशात्मजाः॥
Verse 17
सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेन: शूर: प्रहरणोऽरिजित् । जय: सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यक: ॥ १७ ॥
भद्रायाः पुत्रा एते—सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित्। जयः सुभद्रश्च; वाम आयुः सत्यकश्चेति॥
Verse 18
दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरे: । प्रद्यम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबल: । पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ॥ १८ ॥
दीप्तिमान् ताम्रतप्तादयश्च रोहिण्याः हरेः पुत्रा आसन्। प्रद्युम्नात् रुक्मवत्यां रुक्मिणः पुत्र्यां भोजकटे पुरे महाबलः अनिरुद्धोऽभवत्, राजन्॥
Verse 19
एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवु: कोटिशो नृप । मातर: कृष्णजातीनां सहस्राणि च षोडश ॥ १९ ॥
एतेषां पुत्रपौत्राश्च, नृप, कोटिशः अभवन्। कृष्णजातीनां मातरश्च षोडशसहस्राणि बभूवुः॥
Verse 20
श्रीराजोवाच कथं रुक्म्यरीपुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि । कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते । एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथ: ॥ २० ॥
श्रीराजोवाच—कथं रुक्मी अरिपुत्राय युधि दुहितरं प्रादात्? कृष्णेन परिभूतः सन् तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते। विद्वन्, एतद् मे आख्याहि—द्विषोः वैवाहिकं कथं मिथः अभवत्॥
Verse 21
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन: ॥ २१ ॥
अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम्। विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः॥
Verse 22
श्रीशुक उवाच वृत: स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया । राज्ञ: समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि ॥ २२ ॥
श्रीशुक उवाच—वृते स्वयंवरे साक्षाद् अनङ्गोऽङ्गयुतस्तया। राज्ञः समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि॥
Verse 23
यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानित: । व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसु: प्रियम् ॥ २३ ॥
यद्यपि रुक्मी कृष्णेनावमानितः सन् वैरमनुस्मरन्, तथापि स्वसुः प्रीत्यर्थं भागिनेयाय स्वसुतां विवाहाय व्यतरत्।
Verse 24
रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली । उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल ॥ २४ ॥
राजन्, कृतवर्मसुतो बली रुक्मिण्यास्तनयां विशालाक्षीं चारुमतीं कन्यां किलोपयेमे।
Verse 25
दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्याददाद्धरे: । रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसु: प्रियचिकीर्षया । जानन्नधर्मं तद् यौनं स्नेहपाशानुबन्धन: ॥ २५ ॥
रुक्मी बद्धवैरोऽपि हरिपौत्रायानिरुद्धाय स्वदौहित्रीं रोचनामददात्; स्वसुः प्रियचिकीर्षया स्नेहपाशानुबन्धनः सन् तद् यौनमधर्मं जानन्नपि।
Verse 26
तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ । पुरं भोजकटं जग्मु: साम्बप्रद्युम्नकादय: ॥ २६ ॥
तस्मिन्नुद्वाहाभ्युदये राजन्, रुक्मिणी रामकेशवौ साम्बप्रद्युम्नकादयश्च पुरं भोजकटं जग्मुः।
Verse 27
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
उद्वाहे निवृत्ते राजन्, कालिङ्गप्रमुखा दर्पिता नृपाः रुक्मिणं प्रोचुः— “अक्षैर्बलं विनिर्जय; अनक्षज्ञोऽयम्, तथापि तद्व्यसनं महत्।” इत्युक्तः स रुक्मी बलमाहूय तेनाक्षैर्दीव्यत।
Verse 28
तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपा: । दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय ॥ २७ ॥ अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् । इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत ॥ २८ ॥
तस्मिन् निवृत्ते उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः दर्पिताः रुक्मिणं प्रोचुः—“बलं अक्षैर्विनिर्जय। अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्, तथापि तद्व्यसनं महत्।” इत्युक्तः रुक्मी बलमाहूय तेनाक्षैः सह दीव्यत।
Verse 29
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् । तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्ग: प्राहसद् बलम् । दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुध: ॥ २९ ॥
शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम्। तं तु रुक्म्यजयत्तत्र; कालिङ्गोऽप्राहसद् बलम्, दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैः। न अमृष्यत् तद्धलायुधः।
Verse 30
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद्ग्लहं तत्राजयद् बल: । जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रित: ॥ ३० ॥
ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद् ग्लहं तत्राजयद् बलः। जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः।
Verse 31
मन्युना क्षुभित: श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि । जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे ॥ ३१ ॥
मन्युना क्षुभितः श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि। जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे।
Verse 32
तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलमाश्रित: । रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति ॥ ३२ ॥
तं चापि जितवान् रामो धर्मेण; छलमाश्रितः। रुक्मी—“जितं मयात्रेमे, वदन्तु प्राश्निका” इति।
Verse 33
तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लह: । धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा ॥ ३३ ॥
तदैव नभसि वाणी समभाषत— “बलेनैव धर्मतः जितोऽयं ग्लहः; रुक्मी तु नूनं मृषा वदति।”
Verse 34
तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदित: । सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदित: ॥ ३४ ॥
तां दिव्यवाणीमनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः। कालचोदितोऽपि सङ्कर्षणं परिहसन् एवमभाषत॥
Verse 35
नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचरा: । अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशा: ॥ ३५ ॥
“नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः। अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः॥”
Verse 36
रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासित: । क्रुद्ध: परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि ॥ ३६ ॥
एवं रुक्मिणा अधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः। क्रुद्धः सन् परिघमुद्यम्य नृम्णसंसदि तं जघान॥
Verse 37
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे । दन्तानपातयत् क्रुद्धो योऽहसद् विवृतैर्द्विजै: ॥ ३७ ॥
कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे। क्रुद्धो दन्तानपातयद् योऽहसद् विवृतैर्द्विजैः॥
Verse 38
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिता: । राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिता: ॥ ३८ ॥
अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिता: । राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिता: ॥
Verse 39
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा । रक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरि: ॥ ३९ ॥
निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा । रक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरि: ॥
Verse 40
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययु: कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटाद् दशार्हा: सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रया: ॥ ४० ॥
ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययु: कुशस्थलीम् । रामादयो भोजकटाद् दशार्हा: सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रया: ॥
Frequently Asked Questions
Śukadeva explains that at the svayaṁvara Rukmavatī herself chose Pradyumna (Kāma’s re-embodiment), who then defeated rival kings and took her. Although Rukmī maintained enmity toward Kṛṣṇa, he sanctioned the marriage to please his sister Rukmiṇī—showing how familial affection can override political hatred, even when the heart remains hostile.
Rukmī repeatedly cheated after losing fair wagers, appealed to biased witnesses, ignored the ākāśa-vāṇī affirming Balarāma’s victory, and publicly insulted Him as an unqualified cowherd. In kṣatriya etiquette, cheating and humiliating a noble opponent—especially in a sacred wedding assembly—constitutes grave adharma and aparādha, provoking Balarāma’s decisive punishment.
It illustrates the Lord’s acintya-śakti: He can be fully present and reciprocally intimate with each devotee without division. The queens’ perception underscores His personalism—bhakti is relational—and simultaneously warns that finite minds cannot measure the Infinite by ordinary assumptions of exclusivity.
The text states Kṛṣṇa remained neutral to avoid rupturing affectionate ties with either Rukmiṇī (Rukmī’s sister) or Balarāma (His elder brother). The episode highlights dharma’s complexity in family systems: even when justice is enacted, speech and social response must consider relational duties and the prevention of further discord.
Principal names include Pradyumna (Rukmiṇī’s first son) and Sāmba (noted among Jāmbavatī’s sons), alongside many others from the chief queens. Such lists serve vaṁśānucarita: they anchor later narratives, establish the Yādava dynasty’s scale, and reinforce the theme that Kṛṣṇa’s household opulence is not mundane fertility but an expansion of divine sovereignty within human social forms.