Adhyaya 6
Pūtanā-mokṣa — The Witch Pūtanā’s Attempt and Kṛṣṇa’s Deliverance
नन्दमहाराजः गोकुलं प्रत्यागत्य वसुदेवस्य वचनाni स्मरन् आसीत्। तदा पूतना नाम राक्षसी सुन्दरीवेषेण नन्दभवनं प्रविश्य बालकृष्णं हन्तुं स्तनयोः कालकूटविषं लिप्त्वा पाययामास। किन्तु अन्तर्यामी भगवान् कृष्णः विषेण सह तस्याः प्राणान् अपि पपौ। सा महाकायराक्षसीरूपेण मृता पतिता। गोप्यः कृष्णस्य रक्षार्थं गोमूत्र-धूलि-गोमयादिभिः न्यास-कवच-मन्त्रैः रक्षां चक्रुः। नन्दादयः तस्याः देहं ददाहुः, तस्मात् सुगन्धः निर्गतः, यतः कृष्णसम्पर्केन सा पूता अभवत्। वैरेणापि सा धात्रीगतिं लेभे इति आश्चर्यम्।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्द: पथि वच: शौरेर्न मृषेति विचिन्तयन् । हरिं जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कित: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच नन्द: पथि वच: शौरेर्न मृषेति विचिन्तयन् । हरिं जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कित: ॥ १ ॥
Verse 2
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी । शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी । शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
Verse 3
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
Verse 4
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् । योषित्वा माययात्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् । योषित्वा माययात्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
Verse 5
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
Verse 6
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
Verse 7
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् । बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् । बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
Verse 8
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षण: । अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधी: ॥ ८ ॥
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षण: । अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधी: ॥ ८ ॥
Verse 9
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् । वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् । वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
Verse 10
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ । गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्- प्राणै: समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ । गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्- प्राणै: समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
Verse 11
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहु: प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहु: प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥
Verse 12
तस्या: स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा । रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जना: पेतु: क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥
तस्या: स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा । रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जना: पेतु: क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥
Verse 13
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु- र्व्यादाय केशांश्चरणौ भुजावपि । प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु- र्व्यादाय केशांश्चरणौ भुजावपि । प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥
Verse 14
पतमानोऽपि तद्देहस्त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् । चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥ १४ ॥
पतमानोऽपि तद्देहस्त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् । चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥
Verse 15
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥
Verse 16
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
Verse 17
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
Verse 18
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् । गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् । गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
Verse 19
यशोदारोहिणीभ्यां ता: समं बालस्य सर्वत: । रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभि: ॥ १९ ॥
यशोदारोहिणीभ्यां ता: समं बालस्य सर्वत: । रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभि: ॥ १९ ॥
Verse 20
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् । रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभि: ॥ २० ॥
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् । रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभि: ॥ २० ॥
Verse 21
गोप्य: संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयो: पृथक् । न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत ॥ २१ ॥
गोप्यः संस्पृष्टसलिला दक्षिणहस्तेनाचम्य, न्यासमन्त्रेण स्वाङ्गकरौ शुद्ध्वा, तमेव मन्त्रं बालस्याङ्गेषु न्यस्य बीजन्यासं चक्रुः।
Verse 22
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
अव्यादजोऽङ्घ्री, मणिमान् जानुनी, यज्ञोऽथोरू, अच्युतः कटितटं, हयास्यः जठरम्। केशवो हृदयं, ईशो वक्षः, इनः कण्ठं, विष्णुर्भुजौ, उरुक्रमो मुखं, ईश्वरः शिरः पातु।
Verse 23
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
चक्र्यग्रतः पातु, सहगदो हरिः पश्चात्। पार्श्वयोर्धनुरासी मधुहाजनश्च। कोणेषु शङ्खी उरुगायः, उपर्युपेन्द्रः, क्षितौ तार्क्ष्यः, समन्तात् हलधरः पुरुषः पातु।
Verse 24
इन्द्रियाणि हृषीकेश: प्राणान् नारायणोऽवतु । श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु ॥ २४ ॥
इन्द्रियाणि हृषीकेशः पातु, प्राणान् नारायणोऽवतु। श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं पातु, मनो योगेश्वरोऽवतु॥
Verse 25
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिं पातु, भगवान् पर आत्मानम्। क्रीडन्तं गोविन्दः पातु, शयानं माधवः। व्रजन्तं वैकुण्ठः, आसीनं श्रियः पतिः; भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्करः।
Verse 26
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
पृश्निगर्भोऽस्तु ते बुद्धिं पातु, भगवान् परः आत्मानम्। क्रीडन्तं गोविन्दः पातु, शयानं माधवोऽवतु॥ व्रजन्तं वैकुण्ठोऽव्याद्, आसीनं श्रियः पतिः। भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु, सर्वग्रहभयङ्करः॥
Verse 27
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहाः। भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायकाः॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः। उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुहः॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये। सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरवः॥
Verse 28
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः। उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुहः॥
Verse 29
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये। सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरवः॥
Verse 30
श्रीशुक उवाच इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभि: कृतरक्षणम् । पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥
श्रीशुक उवाच—इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभिः कृतरक्षणम्। पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयदात्मजम्॥
Verse 31
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गता: । विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिता: ॥ ३१ ॥
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गता: । विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिता: ॥ ३१ ॥
Verse 32
नूनं बतर्षि: सञ्जातो योगेशो वा समास स: । स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभि: ॥ ३२ ॥
नूनं बतर्षि: सञ्जातो योगेशो वा समास स: । स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभि: ॥ ३२ ॥
Verse 33
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकस: । दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकस: । दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
Verse 34
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभ: । उत्थित: कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मन: ॥ ३४ ॥
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभ: । उत्थित: कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मन: ॥ ३४ ॥
Verse 35
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
Verse 36
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वा सद्गतिम् ॥ किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥
Verse 37
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितैः । अङ्गं यस्याः समाक्रम्य भगवानपिबत् स्तनम् ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीराः किमु गावोऽनुमातरः ॥
Verse 38
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितैः । अङ्गं यस्याः समाक्रम्य भगवानपिबत् स्तनम् ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीराः किमु गावोऽनुमातरः ॥
Verse 39
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलप्रदः ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भवः ॥
Verse 40
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलप्रदः ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भवः ॥
Verse 41
कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकस: । किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययु: ॥ ४१ ॥
पूतनादेहदाहोत्थं कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय दूरस्थाः व्रजौकसः विस्मिताः ‘किमिदं कुत एवेति’ वदन्तो यत्र सा दह्यते तत्र व्रजमाययुः।
Verse 42
ते तत्र वर्णितं गोपै: पूतनागमनादिकम् । श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिता: ॥ ४२ ॥
ते दूरागताः व्रजजनाः गोपैस्तत्र पूतनागमनादिकं वृत्तान्तं वर्णितं श्रुत्वा, कृष्णेन तन्निधनं च शिशोः स्वस्त्ययनं च, सुविस्मिताः अभवन्।
Verse 43
नन्द: स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधी: । मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह ॥ ४३ ॥
कुरूद्वह परीक्शित्! उदारधीर्नन्दः स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमिवाङ्के निधाय, मूर्ध्न्युपाघ्राय, परमां मुदं लेभे।
Verse 44
य एतत् पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुतम् । शृणुयाच्छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ४४ ॥
य एतत् पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुतं श्रद्धया शृणुयात् मर्त्यः, स गोविन्दे निश्चयेन रतिं लभते।
Frequently Asked Questions
Bhāgavata logic emphasizes the Lord’s absolute purity and transformative touch: Pūtanā’s breast-offering, though motivated by violence, still became a form of contact-service to Bhagavān. Kṛṣṇa accepted the external act (dāna of milk/breast) and removed the internal poison (sin), granting an elevated result—demonstrating His bhakta-vātsalya and the supremacy of His grace over karma.
The metaphor indicates concealed aiśvarya: the infant appears ordinary to human eyes, yet His unlimited potency remains fully present. Yogamāyā covers His majesty to facilitate intimate Vraja relationships, while the līlā simultaneously reveals that the same child effortlessly destroys a rākṣasī.
The passage integrates Vraja’s maternal care with Vaiṣṇava siddhānta: mantras, nyāsa, and protective naming are subordinate supports, but the text explicitly concludes that uttering Viṣṇu’s name alone terrifies and disperses harmful beings. It teaches that the highest protection is nāma-āśraya (taking shelter of the Lord’s name), with rituals functioning as expressions of loving concern.
On the surface, Kaṁsa deputes Pūtanā to kill infants; at the deeper theological level, the chapter states she entered ‘having been sent by the superior potency of the Lord,’ meaning Bhagavān’s arrangement turns demonic aggression into līlā that protects Vraja, reveals Kṛṣṇa’s divinity, and delivers the demon—without compromising human moral agency.
The fragrance symbolizes purification (pāpa-kṣaya) resulting from Kṛṣṇa’s direct contact. The Bhāgavata uses sensory imagery—aguru-like aroma—to externalize an inner metaphysical change: contamination is burned away, leaving a sign of sanctity recognizable even to distant villagers.