Adhyaya 36
The Killing of Ariṣṭāsura and Kaṁsa’s Plot to Summon Kṛṣṇa
अरिष्टासुरः वृषरूपेण व्रजं आगत्य जनान् भीतन् अकरोत्। श्रीकृष्णः तं हत्वा देवानां पुष्पवृष्टिं प्राप्तवान्। तदनन्तरं नारदः कंसं गत्वा कृष्णस्य वास्तविकं जन्मरहस्यं उवाच। भीतः कंसः वसुदेव-देवकीं बद्ध्वा अक्रूरं कृष्ण-बलरामौ मथुरां आनेतुं आदिदेश। सः केशीं च प्रेषितवान्।
Shlokas
Verse 1
श्री बादरायणिरुवाच अथ तर्ह्यागतो गोष्ठमरिष्टो वृषभासुर: । महींमहाककुत्काय: कम्पयन्खुरविक्षताम् ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—अथ तर्ह्यागतो गोष्ठम् अरिष्टो वृषभासुरः। महीं महाककुत्कायः कम्पयन् खुरविक्षताम्॥
Verse 2
रम्भमाण: खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् । किञ्चित्किञ्चिच्छकृन् मुञ्चन्मूत्रयन्स्तब्धलोचन: ॥ २ ॥
अरिष्टासुरः खरतरं रम्भमाणः पदा महीं विलिखन्, पुच्छमुद्यम्य स्तब्धलोचनः, विषाणाग्रेण वप्राण्युद्धरन्, किञ्चित्किञ्चिच्छकृन्मूत्रं च मुञ्चन्।
Verse 3
यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्यकालतो गर्भा: स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥ ३ ॥ निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया । तं तीक्ष्णशृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसु: ॥ ४ ॥
यस्य निष्ठुरेण निर्ह्रादितेन गवां नृणां च भयात् अकालतः गर्भाः पतन्ति; घनाश्च यस्य ककुदं गिरिमिव मत्वा तत्र निर्विशन्ति। तं तीक्ष्णशृङ्गं दृष्ट्वा गोप्यो गोपाश्च तत्रसुः।
Verse 4
यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्यकालतो गर्भा: स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥ ३ ॥ निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया । तं तीक्ष्णशृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसु: ॥ ४ ॥
यस्य निष्ठुरेण निर्ह्रादितेन गवां नृणां च भयात् अकालतः गर्भाः पतन्ति; घनाश्च यस्य ककुदं गिरिमिव मत्वा तत्र निर्विशन्ति। तं तीक्ष्णशृङ्गं दृष्ट्वा गोप्यो गोपाश्च तत्रसुः।
Verse 5
पशवो दुद्रुवुर्भीता राजन्सन्त्यज्य गोकुलम् । कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ५ ॥
पशवो भीता गोकुलं सन्त्यज्य दुद्रुवुः। ते सर्वे ‘कृष्ण कृष्ण’ इति क्रन्दन्तो गोविन्दं शरणं ययुः।
Verse 6
भगवानपि तद् वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रुतम् । मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरमुपाह्वयत् ॥ ६ ॥
भगवानपि तद् वीक्ष्य भयविद्रुतं गोकुलम्, ‘मा भैष्ट’ इति गिरा तानाश्वास्य, वृषासुरं समाह्वयत्।
Verse 7
गोपालै: पशुभिर्मन्द त्रासितै: किमसत्तम । मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् ॥ ७ ॥
भो मूढ! गोपालान् पशूंश्च मन्दत्रासितान् किमर्थं त्रासयसि? अहं हि शास्ता दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम्॥
Verse 8
इत्यास्फोत्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन् । सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरि: ॥ ८ ॥
इत्युक्त्वाच्युतो हरिस्तलशब्देनारिष्टं कोपयन्। सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्य सहजं स्थितोऽभवत्॥
Verse 9
सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्ट: खुरेणावनिमुल्लिखन् । उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघ: क्रुद्ध: कृष्णमुपाद्रवत् ॥ ९ ॥
एवं कोपितोऽरिष्टः खुरेणावनिमुल्लिखन्। उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघः क्रुद्धः कृष्णमुपाद्रवत्॥
Verse 10
अग्रन्यस्तविषाणाग्र: स्तब्धासृग्लोचनोऽच्युतम् । कटाक्षिप्याद्रवत्तूर्णमिन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा ॥ १० ॥
अग्रन्यस्तविषाणाग्रः स्तब्धासृग्लोचनोऽच्युतम्। कटाक्षिप्याद्रवत्तूर्णमिन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा॥
Verse 11
गृहीत्वा शृङ्गयोस्तं वा अष्टादश पदानि स: । प्रत्यपोवाह भगवान् गज: प्रतिगजं यथा ॥ ११ ॥
तं शृङ्गयोर्गृहीत्वा भगवानष्टादश पदानि। प्रत्यपोवाह कृष्णो गजः प्रतिगजं यथा॥
Verse 12
सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरम् । आपतत् स्विन्नसर्वाङ्गो नि:श्वसन्क्रोधमूर्च्छित: ॥ १२ ॥
स भगवता प्रतिहतः पुनरुत्थाय सत्वरम् । स्विन्नसर्वाङ्गो दीर्घं निःश्वसन् क्रोधमूर्च्छितो हरिमपुनरापतत् ॥
Verse 13
तमापतन्तं स निगृह्य शृङ्गयो: पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । निष्पीडयामास यथार्द्रमम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत् ॥ १३ ॥
तमापतन्तं स निगृह्य शृङ्गयोः पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । निष्पीडयामास यथार्द्रमम्बरं ततः विषाणेनैव जघान सोऽपतत् ॥
Verse 14
असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षण: । जगाम कृच्छ्रं निऋर्तेरथ क्षयं पुष्पै: किरन्तो हरिमीडिरे सुरा: ॥ १४ ॥
असृग्वमन् मूत्रशकृत्समुत्सृजन् क्षिपन् पादान् अनवस्थितेक्षणः । स कृच्छ्रेण निऋर्तेः क्षयं जगाम, पुष्पैः किरन्तो हरिमीडिरे सुराः ॥
Verse 15
एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमान: द्विजातिभि: । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सव: ॥ १५ ॥
एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमानो द्विजातिभिः । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः ॥
Verse 16
अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शन: ॥ १६ ॥
अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शनः ॥
Verse 17
यशोदाया: सुतां कन्यां देवक्या: कृष्णमेव च । रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता । न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हता: ॥ १७ ॥
नारद उवाच—यशोदायाः सुतं कन्यैव, कृष्णस्तु देवक्याः पुत्रः; रोहिणीपुत्रो रामश्च। भयात् वसुदेवेन स्वमित्रे नन्दे न्यस्तौ रामकेशवौ; ताभ्यां तव पुरुषा हताः।
Verse 18
निशम्य तद्भोजपति: कोपात्प्रचलितेन्द्रिय: । निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया ॥ १८ ॥
तदाकर्ण्य भोजपतिः कुपितः, इन्द्रियाणि प्रचलितानि; वसुदेववधाय निशितं खड्गं समाददे।
Verse 19
निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मन: । ज्ञात्वा लोहमयै: पाशैर्बबन्ध सह भार्यया ॥ १९ ॥
नारदेन निवारितः—“तव मृत्युः वसुदेवसुताभ्यां” इति ज्ञात्वा—कंसः लोहमयैः पाशैः वसुदेवं सह भार्यया बबन्ध।
Verse 20
प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम् । प्रेषयामास हन्येतां भवता रामकेशवौ ॥ २० ॥
देवर्षौ प्रतियाते कंसः केशिनम् आहूय—“भवता रामकेशवौ हन्येताम्” इति प्रेषयामास।
Verse 21
ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् । अमात्यान् हस्तिपांश्चैव समाहूयाह भोजराट् ॥ २१ ॥
ततः भोजराट् मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादीन् अमात्यान्, हस्तिपांश्च समाहूय, तान् प्रति वचनम् आरभत।
Verse 22
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥
Verse 23
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥
Verse 24
मञ्चा: क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्गपरिश्रिता: । पौरा जानपदा: सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम् ॥ २४ ॥
मञ्चा: क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्गपरिश्रिता: । पौरा जानपदा: सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम् ॥ २४ ॥
Verse 25
महामात्र त्वया भद्र रङ्गद्वार्युपनीयताम् । द्विप: कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ ॥ २५ ॥
महामात्र त्वया भद्र रङ्गद्वार्युपनीयताम् । द्विप: कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ ॥ २५ ॥
Verse 26
आरभ्यतां धनुर्यागश्चतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून्मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे ॥ २६ ॥
आरभ्यतां धनुर्यागश्चतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून्मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे ॥ २६ ॥
Verse 27
इत्याज्ञाप्यार्थतन्त्रज्ञ आहूय यदुपुङ्गवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह ॥ २७ ॥
इत्याज्ञाप्य स्वार्थतन्त्रज्ञः कंसो यदुपुङ्गवम् अक्रूरम् आहूय, पाणिना पाणिं गृहीत्वा ततोऽब्रवीत्।
Verse 28
भो भो दानपते मह्यं क्रियतां मैत्रमादृत: । नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु ॥ २८ ॥
भो भो दानपते, मह्यं आदृतो मैत्रं क्रियताम्। भोजवृष्णिषु त्वत्तोऽन्यः कश्चिद् न हिततमः।
Verse 29
अतस्त्वामाश्रित: सौम्य कार्यगौरवसाधनम् । यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद् विभु: ॥ २९ ॥
अतस्त्वामाश्रितः सौम्य, कार्यगौरवसाधनम्। यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद् विभुः।
Verse 30
गच्छ नन्दव्रजं तत्र सुतावानकदुन्दुभे: । आसाते ताविहानेन रथेनानय मा चिरम् ॥ ३० ॥
गच्छ नन्दव्रजं तत्र सुतावानकदुन्दुभेः। आसाते; ताविहानेन रथेनानय मा चिरम्।
Verse 31
निसृष्ट: किल मे मृत्युर्देवैर्वैकुण्ठसंश्रयै: । तावानय समं गोपैर्नन्दाद्यै: साभ्युपायनै: ॥ ३१ ॥
निसृष्टः किल मे मृत्युः देवैर्वैकुण्ठसंश्रयैः। तावानय समं गोपैर्नन्दाद्यैः साभ्युपायनैः।
Verse 32
घातयिष्य इहानीतौ कालकल्पेन हस्तिना । यदि मुक्तौ ततो मल्लैर्घातये वैद्युतोपमै: ॥ ३२ ॥
घातयिष्य इहानीतौ कालकल्पेन हस्तिना । यदि मुक्तौ ततो मल्लैर्घातये वैद्युतोपमै: ॥ ३२ ॥
Verse 33
तयोर्निहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान् । तद्बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशार्हकान् ॥ ३३ ॥
तयोर्निहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान् । तद्बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशार्हकान् ॥ ३३ ॥
Verse 34
उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकं । तद्भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम ॥ ३४ ॥
उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकं । तद्भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम ॥ ३४ ॥
Verse 35
ततश्चैषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका ॥ ३५ ॥
ततश्चैषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका ॥ ३५ ॥
Verse 36
जरासन्धो मम गुरुर्द्विविदो दयित: सखा । शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसौहृदा: । तैरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान् ॥ ३६ ॥
जरासन्धो मम गुरुर्द्विविदो दयित: सखा । शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसौहृदा: । तैरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान् ॥ ३६ ॥
Verse 37
एतज्ज्ञात्वानय क्षिप्रं रामकृष्णाविहार्भकौ । धनुर्मखनिरीक्षार्थं द्रष्टुं यदुपुरश्रियम् ॥ ३७ ॥
एतज्ज्ञात्वा ममाभिप्रायं त्वं शीघ्रमेत्य आनय रामकृष्णौ बालकौ। धनुर्मखं द्रष्टुं यदुपुरस्य श्रीं च निरीक्षितुं तौ नय॥
Verse 38
श्रीअक्रूर उवाच राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्यमार्जनम् । सिद्ध्यसिद्ध्यो: समं कुर्याद्दैवं हि फलसाधनम् ॥ ३८ ॥
श्रीअक्रूर उवाच—राजन्, तव मनीषितं सम्यक्; स्वावद्यस्य मार्जनाय उपायोऽयं सुयोजितः। तथापि सिद्ध्यसिद्ध्योः समं भवेत्, दैवमेव हि कर्मफलसाधनम्॥
Verse 39
मनोरथान् करोत्युच्चैर्जनो दैवहतानपि । युज्यते हर्षशोकाभ्यां तथाप्याज्ञां करोमि ते ॥ ३९ ॥
मनोरथान् जनः करोत्युच्चैः दैवहतानपि; हर्षशोकाभ्यां युज्यते। तथापि ते आज्ञां करोमि॥
Verse 40
श्रीशुक उवाच एवमादिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विसृज्य स: । प्रविवेश गृहं कंसस्तथाक्रूर: स्वमालयम् ॥ ४० ॥
श्रीशुक उवाच—एवमादिश्य अकूरं मन्त्रिणश्च विसृज्य सः कंसः गृहं प्रविवेश; अकूरोऽपि स्वमालयं जगाम॥
Frequently Asked Questions
On the narrative level, Ariṣṭāsura embodies a direct threat to Vraja’s life and livelihood, and Kṛṣṇa’s act is poṣaṇa—protecting those who have taken shelter of Him. Symbolically, the bull can represent distorted strength and violent religiosity: power without dharma. The Lord’s effortless subjugation teaches that fear dissolves when one turns to Bhagavān as the true refuge, and that adharma—however massive—cannot stand before Him.
Nārada converts Kaṁsa’s vague dread into targeted certainty by identifying Kṛṣṇa and Balarāma as Vasudeva’s sons and the agents of Kaṁsa’s foretold death. Kaṁsa responds with layered contingency planning—imprisoning Vasudeva and Devakī, deploying Keśī, stationing Kuvalayāpīḍa at the arena gate, arranging lethal wrestling ‘on a pretext,’ and using the bow-sacrifice festival as political cover to draw the brothers into Mathurā.
Akrūra is a leading Yadu noble summoned by Kaṁsa to bring Kṛṣṇa and Balarāma to Mathurā. His compliance—framed by his sober reflection on destiny and duty—becomes the narrative hinge that transports the story from Vraja to Mathurā. By ordering Akrūra’s chariot mission, Kaṁsa unintentionally facilitates the very sequence that will culminate in his own downfall.
Akrūra articulates a classical Bhāgavata tension: people act from desire and agency (puruṣakāra), yet outcomes manifest under daiva (destiny/supreme arrangement). His counsel implies equanimity in success and failure, but it also foreshadows the Bhāgavata’s theological view that Bhagavān’s plan operates through human decisions—Kaṁsa’s schemes and Akrūra’s obedience both become instruments in the Lord’s larger līlā.