Adhyaya 29
Veṇu-gīta-āhvāna and the Gopīs’ Appeal: The Opening of Rāsa-līlā
शरद्पूर्णिमायां वृन्दावने चन्द्र उदिते श्रीकृष्णोऽपि आत्मारामः पूर्णैश्वर्यश्च मधुररसाभिमुखो योगमायया वेणुं वादयन् गोपीराह्वयति। ताः लोकलज्जाधर्मबन्धनानि त्यक्त्वा गृहकर्माणि परित्यज्य यान्ति; ये न शक्नुवन्ति, ते विरहध्यानात् पापं दहन्ति, पुण्यं च क्षपयन्ति। परीक्षित् पृच्छति—कामभावेन कृष्णं पश्यन्त्यो गोप्यः कथं सिद्धिमाप्नुवन्ति? शुकदेवो वदति—हरौ तीव्रासक्तिः कामभयक्रोधस्नेहादिरूपा अपि तं नयति, भक्तास्तु परां गतिम्। ततः कृष्णो गोपीः परीक्ष्य धर्मं—कुलधर्मं पतिव्रत्यम्—प्रत्यावर्तयितुं शिक्षयति, श्रवणकीर्तनदर्शनस्मरणैरेव भक्तिर्जायते, न केवलं सन्निधिमात्रेण। गोप्यः तु एकान्तशरणसिद्धान्तं वदन्ति—कृष्ण एव सर्वभूतानां पतिः आत्मा बन्धुश्च; तस्य पादसेवां याचन्ति। ताभिः प्रीतः स यमुनातटे रासारम्भं करोति; अहङ्कारोदये तु तिरोभवति, येन पराध्याये अन्वेषणं विरहभक्तेः गाम्भीर्यं च प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच भगवानपि ता रात्री: शारदोत्फुल्लमल्लिका: । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणिरुवाच—भगवानपि ता रात्रीः शारदोत्फुल्लमल्लिकाः वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः।
Verse 2
तदोडुराज: ककुभ: करैर्मुखंप्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमै: । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्प्रिय: प्रियाया इव दीर्घदर्शन: ॥ २ ॥
ततः शशाङ्कः प्राच्याः ककुभो मुखं स्वशान्तकिरणारुणेन विलिम्पन् उदगात्, दर्शकजनानां शुचं मृजन्; स च दीर्घविरहात् प्रत्यागतः प्रियः प्रियायाः मुखं कुङ्कुमेन इव अलङ्कुर्वन् इवाभात्।
Verse 3
दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलंरमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितंजगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥
अखण्डमण्डलः पूर्णशशी नवकुङ्कुमारुणः श्रीरमाननाभ इव दीप्तिमान् कुमुद्वन्तं वनं च कोमलगोभिः रञ्जितं दृष्ट्वा, भगवान् श्रीकृष्णः वामदृशां मनोहरं कलं वेणुगीतं जगौ।
Verse 4
निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनंव्रजस्त्रिय: कृष्णगृहीतमानसा: । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमा:स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डला: ॥ ४ ॥
तदनङ्गवर्धनं कृष्णवेणुगीतं निशम्य व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः, अन्योन्यमलक्षितोद्यमा जवलोलकुण्डलाः, यत्र स कान्तः तत्र आजग्मुः।
Verse 5
दुहन्त्योऽभिययु: काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुका: । पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययु: ॥ ५ ॥
काश्चिद् धेनून् दुहन्त्यः कृष्णवेणुश्रवणात् समुत्सुकाः दोहं हित्वा अभिययुः। अपराः पयोऽधिश्रित्य संयावं च अनुद्वास्य, तं प्रति ययुः।
Verse 6
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
काश्चित् परिवेषयन्त्यः, काश्चित् शिशून् पयः पाययन्त्यः, काश्चित् पतीन् शुश्रूषन्त्यः, काश्चित् अश्नन्त्यः भोजनम् अपास्य—सर्वास्ताः तद् हित्वा कृष्णं प्रति ययुः। अन्याः लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्यः, काश्च लोचने अञ्जन्त्यः; व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः सन्त्यः अपि कृष्णान्तिकं त्वरितं ययुः।
Verse 7
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
काचित् शिशून् पयसा पाययन्ती, काचित् पतीन् शुश्रूषमाणा, काचिद् भोजनमश्नन्ती—तत्सर्वं त्यक्त्वा कृष्णसमीपं जग्मुः। अन्याः स्नानं कुर्वत्यः, लेपनं प्रमार्जनं च, लोचनेऽञ्जनं दधत्यः; व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः सर्वा अपि सहसा कृष्णान्तिकं धाविताः।
Verse 8
ता वार्यमाणा: पतिभि: पितृभिर्भ्रातृबन्धुभि: । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिता: ॥ ८ ॥
ताः पतिभिः पितृभिः भ्रातृबन्धुभिश्च वार्यमाणाः, गोविन्देनापहृतात्मानः, मोहिता न न्यवर्तन्त। वेणुनादेन सम्मोहिताः प्रत्यावृत्तिं न चक्रुः।
Verse 9
अन्तर्गृहगता: काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमा: । कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचना: ॥ ९ ॥
अन्तर्गृहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः। कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः॥
Verse 10
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः। ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गताः। जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः॥
Verse 11
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः। ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गताः। जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीṇबन्धनाः॥
Verse 12
श्रीपरीक्षिदुवाच कृष्णं विदु: परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥
श्रीपरीक्षिदुवाच—हे मुने, गोप्यः कृष्णं परं कान्तमेव विदुः, न तु ब्रह्मतया। गुणप्रवाहे निमग्नगुणधियस्ताः कथं भौतिकासक्तिं त्यक्तुं शेकुः?
Verse 13
श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्य: सिद्धिं यथा गत: । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रिया: ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—एतत्ते पुरस्तादुक्तं यथा चैद्यः सिद्धिं गतः। द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः॥
Verse 14
नृणां नि:श्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १४ ॥
नृप, नृणां निःश्रेयसार्थाय भगवतो व्यक्तिः। अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः॥
Verse 15
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च। नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते॥
Verse 16
न चैवं विस्मय: कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥
भवता भगवत्यजे योगेश्वरेश्वरे कृष्णे न चैवं विस्मयः कार्यः। यत एतद् विमुच्यते जगत्॥
Verse 17
ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषित: । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाच: पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥
ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन् ॥
Verse 18
श्रीभगवानुवाच स्वागतं वो महाभागा: प्रियं किं करवाणि व: । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥
श्रीभगवानुवाच स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥
Verse 19
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभि: सुमध्यमा: ॥ १९ ॥
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः ॥
Verse 20
मातर: पितर: पुत्रा भ्रातर: पतयश्च व: । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥
मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥
Verse 21
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
Verse 22
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
दृष्टं व्रजवनं कुसुमितं पूर्णचन्द्रप्रभया विराजितम्, यमुनामारुतलीलया कम्पमानपल्लवशोभितं च। अतः शीघ्रं गोष्ठं याता; मा चिरं कुरुत। हे सतीः, पतीन् शुश्रूषध्वं, क्रन्दन्तो वत्सबालांश्च पाययत, दुह्यत च।
Verse 23
अथ वा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशया: । आगता ह्युपपन्नं व: प्रीयन्ते मयि जन्तव: ॥ २३ ॥
अथ वा मदभिस्नेहात् भवत्यो यन्त्रिताशयाः आगताः; एतद् हि वः उपपन्नम्। मयि सर्वे जन्तवः स्वाभाविकं प्रीयन्ते।
Verse 24
भर्तु: शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण: प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥
भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो हि अमायया; तद्बन्धूनां च कल्याणं, प्रजानां च अनुपोषणम्।
Verse 25
दु:शीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पति: स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥
दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोगी अधनोऽपि वा, पतिः स्त्रीभिः न हातव्यः लोकेप्सुभिः अपातकी।
Verse 26
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रिय: ॥ २६ ॥
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम्। जुगुप्सितं च सर्वत्र हि औपपत्यं कुलस्त्रियाः।
Verse 27
श्रवणाद् दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥
मयि प्रेम श्रवणदर्शनध्यानकीर्तनैरेव जायते; केवलसन्निकर्षेण न तथा। अतः गृहान् प्रतियात।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् । विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥
श्रीशुक उवाच—गोविन्दभाषितं विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो विषण्णाः, भग्नसङ्कल्पाः, दुरत्ययां चिन्तामापुः।
Verse 29
कृत्वा मुखान्यव शुच: श्वसनेन शुष्यद्- बिम्बाधराणि चरणेन भुव: लिखन्त्य: । अस्रैरुपात्तमसिभि: कुचकुङ्कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदु:खभरा: स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥
अवशिरसो मुखानि कृत्वा श्वासेन शुष्यद्बिम्बाधराः, अङ्गुलिभिः चरणैश्च भुवं लिखन्त्यः। अश्रुभिरुपात्तमसिभिः कुचकुङ्कुमं मृजन्त्य ऊरुदुःखभरा तूष्णीं तस्थुः।
Verse 30
प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा: । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्- संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ता: ॥ ३० ॥
कृष्णं प्रेष्ठं सन्तं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं श्रुत्वा, तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा अपि तस्मिन्ननुरक्ताः। नेत्रे विमृज्य रुदितं निरुध्य, किञ्चित्संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवन्।
Verse 31
गोप्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥
गोप्य ऊचुः—मा एवं विभो नृशंसं वद; वयं सर्वविषयान् सन्त्यज्य तव पादमूलं प्राप्ताः। दुरवग्रह, भक्ता अस्मान् मा त्यज; यथा आदिपुरुषो नारायणो मुमुक्षून् भजते तथा भजस्व।
Verse 32
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥
प्रिय कृष्ण, धर्मविदा त्वया स्त्रीणां स्वधर्मः पतिपुत्रसुहृदामनुवृत्तिरिति उक्तम्। तत्सत्यं, किन्तु सा सेवा त्वय्येव कर्तव्या; त्वं हि देहभृतां प्रेष्ठो बन्धुरात्मैव॥
Verse 33
कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशला: स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदै: किम् । तन्न: प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥
कुशलाः स्वात्मन् नित्यप्रिये त्वय्येव रतिं कुर्वन्ति, त्वां स्वात्मानं नित्यवल्लभं च विदित्वा। पतिसुतादयः क्लेशदाः; तैर्नः किं प्रयोजनम्? अतः परमेश्वर, प्रसीद; अरविन्दनेत्र, चिरधृतामाशां मा छिन्दीः॥
Verse 34
चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् याम: कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥
अद्यावधि गृहेषु गृह्यकृत्येषु चित्तं निमग्नमासीत्; भवता तु सुखेन चित्तं करौ च अपहृतौ। इदानीं तव पादमूलात् पादौ पदमपि न चलतः। व्रजं कथं यामः? तत्र वा किं करवाम?
Verse 35
सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयो: पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥
सखे कृष्ण, त्वदधरामृतपूरकेण नः अङ्ग सिञ्च; हासावलोककलगीतैः प्रज्वालितं हृच्छयाग्निं शमय। नो चेत् विरहजाग्निना उपयुक्तदेहाः वयं ध्यानेन तव पदयोः पदवीं यामः॥
Verse 36
यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमञ्ज: स्थातुं स्त्वयाभिरमिता बत पारयाम: ॥ ३६ ॥
अम्बुजाक्ष, रमया तव पादतलस्पर्शो महोत्सव इव मन्यते; त्वं च अरण्यजनप्रियः। अतः वयमपि तव पादपद्मे स्प्रक्ष्यामः। तत्प्रभृति त्वयाभिरमिताः सन्तः अन्यसमक्षं स्थातुमपि न पारयामः॥
Verse 37
श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्या: स्ववीक्षण उतान्यसुरप्रयास- स्तद्वद् वयं च तव पादरज: प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥
श्रीर्लक्ष्मीः सुरैः सुदुर्लभदृष्टिरपि नारायणवक्षसि नित्यं पदं लब्ध्वा, तुलस्याः तथा भगवद्भृत्यैः सह पादाम्बुजरजः कामयते; तथैव वयं तव पादरजः शरणं प्रपन्नाः।
Verse 38
तन्न: प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशा: । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥
तस्मान्नः प्रसीद वृजिनार्दन; वयं त्वदङ्घ्रिमूलं प्राप्ताः, वसतीः परित्यज्य त्वदुपासनैकाशाः। तव सुन्दर-स्मित-निरीक्षणजनित-तीव्रकामतप्तात्मनां, पुरुषभूषण, दास्यं देहि।
Verse 39
वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री- गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्ष: श्रियैकरमणं च भवाम दास्य: ॥ ३९ ॥
तव अलकावृतमुखं, कुण्डलश्रीविभूषितगण्डस्थलं, अधरसुधां, हसितावलोकं च; तथा दत्ताभयौ भुजदण्डयुगं, श्रियैकरमणं वक्षश्च विलोक्य, वयं दास्यः भवाम।
Verse 40
का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतवेणुगीत- सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगा: पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥
का स्त्री वा त्रिलोकेऽपि, ते कलपदायतवेणुगीतसम्मोहिता, आर्यचरितात् न चलेत्? त्रैलोक्यसौभाग्यकरं तव रूपं निरीक्ष्य, गावो द्विजा द्रुममृगाश्च पुलकान्यबिभ्रन्।
Verse 41
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथादिपुरुष: सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिर:सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातः, यथा आदिपुरुषः सुरलोकं गोपायति। अतः, हे आर्तबन्धो, तव करपङ्कजं किङ्करीणां तप्तस्तनेषु शिरःसु च निधेहि।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वर: । प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥
श्रीशुक उवाच—गोपीनां तद्विकलवचनं श्रुत्वा योगेश्वरैश्वरः। प्रहस्य सदयं कृष्ण आत्मारामोऽपि ताभिः सह रेमे॥
Verse 43
ताभि: समेताभिरुदारचेष्टित: प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युत: । उदारहासद्विजकुन्ददीधति- र्व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृत: ॥ ४३ ॥
ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः। उदारहासद्विजकुन्ददीधतिर् व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृतः॥
Verse 44
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथप: । मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथपः। मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम्॥
Verse 45
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
यमुनायाः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम्। तरलतरङ्गानन्दिकुमुदामोदवायुना जुष्टं तत्र रेमे॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरुनीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः। क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणामुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार॥
Verse 46
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
यमुनायाः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम्। तरलतरङ्गानन्दिकुमुदामोदवायुना जुष्टं तत्र रेमे॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरुनीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः। क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणामुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार॥
Verse 47
एवं भगवत: कृष्णाल्लब्धमाना महात्मन: । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ह्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥
भगवतः श्रीकृष्णात् विशेषानुग्रहं लब्ध्वा व्रजसुन्दरीः स्वसौभाग्येन मानिन्यः। प्रत्येकं स्वात्मानं भुवि श्रेष्ठतमा स्त्री इति मेनिरे॥
Verse 48
तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशव: । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥
तासां सौभग्यजनितं मदं मानं च निरीक्ष्य केशवः। तदहङ्कारप्रशमाय प्रसादवृद्धये च तत्रैव सहसा अन्तरधीयत॥
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s “send them back” speech functions as a līlā of testing and instruction: it exposes the gopīs’ exclusive śaraṇāgati (single-point refuge) and removes any trace of mixed motivation. It also clarifies siddhānta that bhakti is not reducible to physical proximity; true union is absorption in the Lord through devotion. In traditional commentarial reading, this is anugraha—mercy in the form of intensifying prema.
Śukadeva explains that Kṛṣṇa is nirguṇa and the controller of the guṇas; absorption in Him transforms the heart. Even hostile absorption (as with Śiśupāla) grants liberation; therefore, the gopīs’ loving absorption—though expressed in madhura-bhāva—purifies more completely. Their intense viraha burns pāpa and even exhausts attachment to puṇya, nullifying karmic bondage through single-minded fixation on Hari.
They are Vraja’s cowherd women prevented by external obstacles (family restraint, circumstance). The text presents their inward meeting through smaraṇa: meditation so intense that separation itself becomes a direct spiritual experience, demonstrating that bhakti’s efficacy is rooted in consciousness and surrender, not merely location.
Kṛṣṇa disappears to remove the gopīs’ emerging māna/pride from receiving His attention and to deepen their dependence on Him alone. This pivot inaugurates the next narrative movement—searching for Kṛṣṇa and the intensification of viraha—which is portrayed as a higher refinement of prema.