Adhyaya 17
Garuḍa, Saubhari’s Curse, Kāliya’s Refuge, and Kṛṣṇa Saves Vraja from Forest Fire
यमुनायां कालियस्य दमनानन्तरं परीक्षित् पृच्छति—सः रमणकद्वीपं कुतो जहौ, गरुडश्च किमर्थं तमेव विरोधयामास। शुकदेवः कथयति—सर्पाः प्रतिमासं गरुडाय बलिं ददुः; सर्वेऽनुवर्तन्ते स्म, किन्तु कालियः दर्पात् तान् बलिं भुक्त्वा गरुडस्य कोपं जनयामास। पराजितः सः यमुनासमीपस्थं सरः प्रविवेश, यत्र सौभरिमुनेः शापात् गरुडस्य प्रवेशो निषिद्धः—पूर्वं निषेधं लङ्घयित्वा तत्र मत्स्यग्रहणात् शापः जातः। एवं कालियस्य आश्रयः कर्मरक्षितोऽपि आध्यात्मिकदूषितः, यं कृष्णः पश्चात् निराकरोत्। ततः कृष्णः सरसः तेजसा निर्गत्य व्रजस्य प्राणान् प्रत्याहरत्; माता-पितरः वृद्धाः बलरामश्च तं परिष्वज्य हृष्टाः। ब्राह्मणाः रक्षार्थं दानविधिं निर्दिशन्ति, नन्दः तदाचरति। श्रान्ता व्रजवासिनः कालिन्दीतटे विश्रान्ताः; अथ सहसा दावाग्निः सर्वतः परिववृते। ते कृष्णबलरामौ शरणं याचन्ते, कृष्णश्च सहजं दावाग्निं जग्रास—व्रजे तस्य पोषणरक्षणलीलां सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच नागालयं रमणकं कथं तत्याज कालिय: । कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम् ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—नागालयं रमणकं कथं तत्याज कालियः? कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम्?
Verse 2
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—उपहार्यैः सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलिः वानस्पत्यो नागानां प्राङ्निरूपितः। स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागाः पर्वणि पर्वणि गोपीथायात्मनः सर्वे सुपर्णाय महात्मने।
Verse 3
श्रीशुक उवाच उपहार्यै: सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलि: । वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राङ्निरूपित: ॥ २ ॥ स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागा: पर्वणि पर्वणि । गोपीथायात्मन: सर्वे सुपर्णाय महात्मने ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—उपहार्यैः सर्पजनैर्मासि मासीह यो बलिः वानस्पत्यो नागानां प्राङ्निरूपितः। स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागाः पर्वणि पर्वणि गोपीथायात्मनः सर्वे सुपर्णाय महात्मने।
Verse 4
विषवीर्यमदाविष्ट: काद्रवेयस्तु कालिय: । कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम् ॥ ४ ॥
विषवीर्यमदाविष्टः काद्रवेयस्तु कालियः कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम्।
Verse 5
तच्छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रिय: । विजिघांसुर्महावेग: कालियं समुपाद्रवत् ॥ ५ ॥
तच्छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रियः । विजिघांसुर्महावेगः कालियं समुपाद्रवत् ॥
Verse 6
तमापतन्तं तरसा विषायुध: प्रत्यभ्ययादुत्थितनैकमस्तक: । दद्भि: सुपर्णं व्यदशद् ददायुध: करालजिह्वोच्छ्वसितोग्रलोचन: ॥ ६ ॥
तमापतन्तं तरसा विषायुधः प्रत्यभ्ययादुत्थितनैकमस्तकः । दद्भिः सुपर्णं व्यदশद् ददायुधः करालजिह्वोच्छ्वसितोग्रलोचनः ॥
Verse 7
तं तार्क्ष्यपुत्र: स निरस्य मन्युमान् प्रचण्डवेगो मधुसूदनासन: । पक्षेण सव्येन हिरण्यरोचिषा जघान कद्रुसुतमुग्रविक्रम: ॥ ७ ॥
तं तार्क्ष्यपुत्रः स निरस्य मन्युमान् प्रचण्डवेगो मधुसूदनासनः । पक्षेण सव्येन हिरण्यरोचिषा जघान कद्रुसुतमुग्रविक्रमः ॥
Verse 8
सुपर्णपक्षाभिहत: कालियोऽतीव विह्वल: । ह्रदं विवेश कालिन्द्यास्तदगम्यं दुरासदम् ॥ ८ ॥
सुपर्णपक्षाभिहतः कालियोऽतीव विह्वलः । ह्रदं विवेश कालिन्द्यास्तदगम्यं दुरासदम् ॥
Verse 9
तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् । निवारित: सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितोऽहरत् ॥ ९ ॥
तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् । निवारितः सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितोऽहरत् ॥
Verse 10
मीनान्सुदु:खितान्दृष्ट्वा दीनान्मीनपतौ हते । कृपया सौभरि: प्राह तत्रत्यक्षेममाचरन् ॥ १० ॥
मीनान् सुदुःखितान् दृष्ट्वा दीनान् मीनपतौ हते । कृपया सौभरिः प्राह तत्रत्य-क्षेमम् आचरन् ॥
Verse 11
अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति । सद्य: प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ११ ॥
अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति । सद्यः प्राणैर्वियुज्येत सत्यं एतद् ब्रवीम्यहम् ॥
Verse 12
तत् कालिय: परं वेद नान्य: कश्चन लेलिह: । अवात्सीद् गरुडाद् भीत: कृष्णेन च विवासित: ॥ १२ ॥
तत् कालियः परं वेद नान्यः कश्चन लेलिहः । अवात्सीत् गरुडाद् भीतः कृष्णेन च विवासितः ॥
Verse 13
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
कृष्णं ह्रदाद् विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ उपलभ्योत्थिताः सर्वे लब्धप्राणा इवासवः । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपाः प्रीत्याभिरेभिरे ॥
Verse 14
कृष्णं ह्रदाद्विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३ ॥ उपलभ्योत्थिता: सर्वे लब्धप्राणा इवासव: । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपा: प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥
कृष्णं ह्रदाद् विनिष्क्रान्तं दिव्यस्रग्गन्धवाससम् । महामणिगणाकीर्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ उपलभ्योत्थिताः सर्वे लब्धप्राणा इवासवः । प्रमोदनिभृतात्मानो गोपाः प्रीत्याभिरेभिरे ॥
Verse 15
यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश्च कौरव । कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि ॥ १५ ॥
प्राणान् पुनर्लब्ध्वा यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यः गोपाश्च कौरव । कृष्णं समेत्य लब्धेहाः आसन्, शुष्का नगा अपि पुनर्जीविताः ॥१५॥
Verse 16
रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित् । प्रेम्णा तमङ्कमारोप्य पुन: पुनरुदैक्षत । गावो वृषा वत्सतर्यो लेभिरे परमां मुदम् ॥ १६ ॥
रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहास, तस्य प्रभावं विदन् । प्रेम्णा तमङ्कमारोप्य पुनः पुनरुदैक्षत; गावो वृषा वत्सतर्यश्च परमां मुदं लेभिरे ॥१६॥
Verse 17
नन्दं विप्रा: समागत्य गुरव: सकलत्रका: । ऊचुस्ते कालियग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मज: ॥ १७ ॥
नन्दं विप्राः समागत्य गुरवः सकलत्रकाः । ऊचुः—ते कालियग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मजः ॥१७॥
Verse 18
देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिर्मुक्तिहेतवे । नन्द: प्रीतमना राजन् गा: सुवर्णं तदादिशत् ॥ १८ ॥
देहि दानं द्विजातीनां कृष्णनिर्मुक्तिहेतवे । नन्दः प्रीतमना राजन् गाः सुवर्णं तदादिशत् ॥१८॥
Verse 19
यशोदापि महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाश्रुकलां मुहु: ॥ १९ ॥
यशोदापि महाभागा नष्टलब्धप्रजा सती । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मुमोचाश्रुकलां मुहुः ॥१९॥
Verse 20
तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमकर्षिता: । ऊषुर्व्रयौकसो गाव: कालिन्द्या उपकूलत: ॥ २० ॥
तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्तृड्भ्यां श्रमकर्षिताः । ऊषुर्व्रजौकसो गावः कालिन्द्याः उपकूलतः ॥
Verse 21
तदा शुचिवनोद्भूतो दावाग्नि: सर्वतो व्रजम् । सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ॥ २१ ॥
तदा शुचिवनोद्भूतो दावाग्निः सर्वतो व्रजम् । सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ॥
Verse 22
तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकस: । कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीश्वरम् ॥ २२ ॥
तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकसः । कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीश्वरम् ॥
Verse 23
कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम । एष घोरतमो वह्निस्तावकान् ग्रसते हि न: ॥ २३ ॥
कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम । एष घोरतमो वह्निस्तावकान् ग्रसते हि नः ॥
Verse 24
सुदुस्तरान्न: स्वान् पाहि कालाग्ने: सुहृद: प्रभो । न शक्नुमस्त्वच्चरणं सन्त्यक्तुमकुतोभयम् ॥ २४ ॥
सुदुस्तरान्नः स्वान् पाहि कालाग्नेः सुहृदः प्रभो । न शक्नुमस्त्वच्चरणं सन्त्यक्तुमकुतोभयम् ॥
Verse 25
इत्थं स्वजनवैक्लव्यं निरीक्ष्य जगदीश्वर: । तमग्निमपिबत्तीव्रमनन्तोऽनन्तशक्तिधृक् ॥ २५ ॥
एवं स्वजनानां वैक्लव्यं दृष्ट्वा जगदीश्वरः अनन्तः अनन्तशक्तिधृक् स तीव्रं दावाग्निं तत्क्षणादपिबत्।
Frequently Asked Questions
Kāliya provoked Garuḍa by consuming the serpents’ monthly tribute offerings meant to purchase protection. When Garuḍa attacked, Kāliya fled to a lake near the Yamunā that Garuḍa could not enter because Saubhari Muni had cursed Garuḍa to die if he returned there to eat fish. Knowing of this curse, Kāliya exploited the restricted zone as a refuge—until Kṛṣṇa removed him.
Garuḍa’s hostility is framed as enforcement of an agreed dharmic arrangement: the serpents offered regular tribute in exchange for restraint from predation. Kāliya’s theft of the offerings was direct defiance (dharma-bhaṅga) and personal insult to Garuḍa, prompting Garuḍa’s swift attempt to kill him.
Saubhari Muni is a sage performing meditation within the lake. When Garuḍa, driven by hunger, seized a fish despite Saubhari’s prohibition, the sage—believing he was protecting the lake’s residents—pronounced a curse that Garuḍa would die if he ever again entered that lake to eat fish. The episode illustrates the power of tapas and the complex outcomes of ‘protective’ action mixed with limited vision.
After Kṛṣṇa’s deliverance, the brāhmaṇas recommend dāna as a dharmic reinforcement of auspiciousness and social-spiritual reciprocity, expressing gratitude and invoking protective blessings. In Bhāgavata ethics, such acts support communal order while acknowledging that ultimate protection (poṣaṇa) still rests with Bhagavān.
When a sudden fire surrounded the sleeping Vrajavāsīs, they awoke and took shelter of Kṛṣṇa, praying as devotees. Kṛṣṇa then swallowed the fire, demonstrating effortless lordship and intimate guardianship. Theologically, the episode dramatizes āśraya-tattva: surrender to Kṛṣṇa neutralizes seemingly insurmountable threats, including the ‘fire’ of mortal fear.