Adhyaya 13
Brahmā’s Bewilderment and Kṛṣṇa Becoming the Calves and Cowherd Boys (Brahma-vimohana-līlā)
अघासुरवधात् परं श्रीकृष्णो गोपबालैः सह वनभोजनार्थं रम्यनदीतीरं निनाय; देवानामपि विस्मयकरं सख्यरससौहार्दं वर्ण्यते। वत्सेषु विचरितेषु तान् आनयितुं गतः; तस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा कृष्णस्य माहात्म्येन विस्मितः परीक्षार्थं गोपान् वत्सांश्च चोरयित्वा योगनिद्रया गुहायां निन्ये। कृष्णः प्रत्यागत्य तदवगम्य व्रजजनानां प्रीत्यर्थं ब्रह्मोपदेशार्थं च स्वात्मानं समरूपगोपवत्सरूपैः विस्तार्य संवत्सरमेकं नित्यलीलां प्रवर्तयामास। व्रजवासिनां वात्सल्यं स्नेहश्चातिशयेन ववृधे; बलरामोऽपि वैचित्र्यं ज्ञात्वा सर्वं कृष्णविस्तारमेव मन्यते। ब्रह्मा क्षणमिव मन्वानः प्रत्यागत्य कृष्णं क्रीडन्तं ददर्श; तदा तानि रूपाणि अनन्तानि चतुर्भुजविष्णुरूपाणि भूत्वा सर्वैः शक्तिभिः तत्त्वैः भूतैश्च पूज्यमानानि प्रादुरभवन्। ब्रह्मा विस्मयविनतः; कृष्णो योगमायां संहृत्य दृश्यं पुनः स्थापयामास—कृष्णः केवलः हस्ते भोजनं धृत्वा वत्सान् अन्वेष्टुमिव स्थितः, पराध्याये ब्रह्मस्तुतये भूमिका जाता।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम । यन्नूतनयसीशस्य शृण्वन्नपि कथां मुहु: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—साधु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम; यन्नूतनयसीशस्य कथां शृण्वन्नपि मुहुḥ।
Verse 2
सतामयं सारभृतां निसर्गो यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि । प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधुवार्ता ॥ २ ॥
सतामयं सारभृतां निसर्गो यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि; प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य वार्ता प्रियाः स्त्रिया विटानामिव साधुवार्ता।
Verse 3
शृणुष्वावहितो राजन्नपि गुह्यं वदामि ते । ब्रूयु: स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ३ ॥
शृणुष्वावहितो राजन् गुह्यं वदामि ते; स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ब्रूयुः।
Verse 4
तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सपालकान् । सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४ ॥
ततः स भगवान् श्रीकृष्णो मृत्युरूपस्याघासुरस्य मुखात् वत्सपालकान् वत्सांश्च रक्षित्वा सर्वान् सरित्पुलिनम् आनयत्, तत इदं वचनम् अब्रवीत् ॥४॥
Verse 5
अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्या: स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छबालुकम् । स्फुटत्सरोगन्धहृतालिपत्रिक- ध्वनिप्रतिध्वानलसद्द्रुमाकुलम् ॥ ५ ॥
अहो वयस्याḥ! अति रम्यं इदं पुलिनं स्वकेलिसम्पत्समन्वितं मृदुलैः शुचिभिः बालुकैः। स्फुटत्सरोजगन्धेन हृतालिपत्रिकध्वनिप्रतिध्वानैः लसद्द्रुमाकुलं च ॥५॥
Verse 6
अत्र भोक्तव्यमस्माभिर्दिवारूढं क्षुधार्दिता: । वत्सा: समीपेऽप: पीत्वा चरन्तु शनकैस्तृणम् ॥ ६ ॥
अत्रैव अस्माभिः भोक्तव्यं, दिवा अतीव आरूढा, वयं च क्षुधार्दिताः। वत्साः समीपे अपः पीत्वा शनकैः चरन्तु तृणम् ॥६॥
Verse 7
तथेति पाययित्वार्भा वत्सानारुध्य शाद्वले । मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजु: समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥
तथेति। अर्भाः वत्सान् पाययित्वा शाद्वले आरुध्य, शिक्यानि मुक्त्वा, भगवता सह समं मुदा बुभुजुः ॥७॥
Verse 8
कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलै- रभ्यानना: फुल्लदृशो व्रजार्भका: । सहोपविष्टा विपिने विरेजु- श्छदा यथाम्भोरुहकर्णिकाया: ॥ ८ ॥
कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलैः अभ्याननाः फुल्लदृशो व्रजार्भकाः। सहोपविष्टा विपिने विरेजुः, छदा यथाम्भोरुहकर्णिकायाः ॥८॥
Verse 9
केचित् पुष्पैर्दलै: केचित्पल्लवैरङ्कुरै: फलै: । शिग्भिस्त्वग्भिर्दृषद्भिश्च बुभुजु: कृतभाजना: ॥ ९ ॥
केचित् पुष्पैर्दलैः केचित् पल्लवैरङ्कुरैः फलैः । शिग्भिस्त्वग्भिर्दृषद्भिश्च बुभुजुः कृतभाजनाः ॥
Verse 10
सर्वे मिथो दर्शयन्त: स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् । हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह्रु: सहेश्वरा: ॥ १० ॥
सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्वस्वभोज्यरुचिं पृथक् । हसन्तो हासयन्तश्चाभ्यवजह्रुः सहेश्वराः ॥
Verse 11
बिभ्रद् वेणुं जठरपटयो: शृङ्गवेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु । तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभि: स्वै: स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बालकेलि: ॥ ११ ॥
बिभ्रद् वेणुं जठरपटयोः शृङ्गवेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गुलीषु । तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वैः स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बालकेलिः ॥
Verse 12
भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेष्वच्युतात्मसु । वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिता: ॥ १२ ॥
भारतैवं वत्सपेषु भुञ्जानेष्वच्युतात्मसु । वत्सास्त्वन्तर्वने दूरं विविशुस्तृणलोभिताः ॥
Verse 13
तान् दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् । मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥ १३ ॥
तान् दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम् । मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥
Verse 14
इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगह्वरेष्वात्मवत्सकान् । विचिन्वन्भगवान्कृष्ण: सपाणिकवलो ययौ ॥ १४ ॥
इत्युक्त्वा भगवाञ् श्रीकृष्णः—“अहं वत्सान् अन्वेष्टुं गच्छामि; यूयं स्वानन्दं मा विघ्नयत”—इति। स सपाणिकवलः (दध्यान्नहस्तः) सखीनां वत्सान् प्रीत्यर्थं अद्रिदरीकुञ्जगह्वरेषु सर्वत्र विचिन्वन् त्वरितं ययौ॥
Verse 15
अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायार्भकस्येशितु- र्द्रष्टुं मञ्जु महित्वमन्यदपि तद्वत्सानितो वत्सपान् । नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरदधात् खेऽवस्थितो य: पुरा दृष्ट्वाघासुरमोक्षणं प्रभवत: प्राप्त: परं विस्मयम् ॥ १५ ॥
हे महाराज परीक्षित्, अम्भोजन्मा ब्रह्मा खेऽवस्थितः पुरा प्रभवतः श्रीकृष्णस्याघासुरमोक्षणं दृष्ट्वा परं विस्मयं प्राप्तः। स एव इदानीं मायार्भकस्येशितुः मञ्जु महत्त्वं द्रष्टुं स्वशक्तिमपि दर्शयितुं, कृष्णेऽन्यत्र गते, वत्सान् वत्सपांश्च अन्यत्र नीत्वा कुरूद्वहान्तरं दधात्; तेन स शीघ्रमेव कृष्णप्रभावेण बद्धोऽभवत्॥
Verse 16
ततो वत्सानदृष्ट्वैत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् । उभावपि वने कृष्णो विचिकाय समन्तत: ॥ १६ ॥
ततः कृष्णो वत्सान् अदृष्ट्वा पुनः पुलिनं प्रत्येत्य तत्रापि वत्सपान् न ददर्श। अतः उभावपि—वत्सान् च बालांश्च—वने समन्ततः विचिकाय, यथा किञ्चिद् न अवबुध्येत॥
Verse 17
क्वाप्यदृष्ट्वान्तर्विपिने वत्सान्पालांश्च विश्ववित् । सर्वं विधिकृतं कृष्ण: सहसावजगाम ह ॥ १७ ॥
क्वापि अन्तर्विपिने वत्सान् पालांश्च अदृष्ट्वा विश्ववित् श्रीकृष्णः सहसा अवजगाम—“एतत् सर्वं विधिकृतम्” इति॥
Verse 18
तत: कृष्णो मुदं कर्तुं तन्मातृणां च कस्य च । उभयायितमात्मानं चक्रे विश्वकृदीश्वर: ॥ १८ ॥
ततः विश्वकृद् ईश्वरः श्रीकृष्णः ब्रह्मणः तन्मातृणां च मुदं कर्तुं, उभयायितम् आत्मानं चक्रे—वत्सरूपैः बालरूपैश्च स्वयमेव व्याप्तवान्॥
Verse 19
यावद् वत्सपवत्सकाल्पकवपुर्यावत् कराङ्घ्र्यादिकं यावद् यष्टिविषाणवेणुदलशिग् यावद् विभूषाम्बरम् । यावच्छीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं सर्वं विष्णुमयं गिरोऽङ्गवदज: सर्वस्वरूपो बभौ ॥ १९ ॥
वासुदेवस्वरूपेण श्रीकृष्णः क्षणमात्रेण लुप्तानां वत्सपवत्सानां यावद्रूपाङ्गप्रकारं यावद् हस्तपादादि, यावद् यष्टिविषाणवेणुशिख्यादि, यावद् विभूषणाम्बरविन्यासं, यावन्नामवयःकृतिगुणशीलविहारादिकं च—तत्सर्वं स्वयमेवाभवत्। एवं स सर्वं विष्णुमयं जगदिति वचनं प्रत्यक्षं बभौ।
Verse 20
स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवार्यात्मवत्सपै: । क्रीडन्नात्मविहारैश्च सर्वात्मा प्राविशद् व्रजम् ॥ २० ॥
स्वयमेवात्मना गोवत्सान् गोपबालांश्च प्रतिवार्य, आत्मवत्सपैश्च सह क्रीडन्, आत्मविहारैरेव सर्वात्मा श्रीकृष्णो व्रजं प्राविशत्।
Verse 21
तत्तद्वत्सान्पृथङ्नीत्वा तत्तद्गोष्ठे निवेश्य स: । तत्तदात्माभवद् राजंस्तत्तत्सद्म प्रविष्टवान् ॥ २१ ॥
तत्तद्वत्सान् पृथङ् नीत्वा तत्तद्गोष्ठे निवेश्य सः। तत्तदात्माभवद् राजन् तत्तत्सद्म प्रविष्टवान्॥
Verse 22
तन्मातरो वेणुरवत्वरोत्थिता उत्थाप्य दोर्भि: परिरभ्य निर्भरम् । स्नेहस्नुतस्तन्यपय:सुधासवं मत्वा परं ब्रह्म सुतानपाययन् ॥ २२ ॥
तन्मातरः वेणुरवत्वरोत्थिताः कर्माणि त्यक्त्वा सहसा समुत्थिताः। दोर्भ्यां सुतानुत्थाप्य परिरभ्य निर्भरं स्नेहस्नुतस्तन्यपयःसुधासवं मत्वा परं ब्रह्म सुतानपाययन्॥
Verse 23
ततो नृपोन्मर्दनमज्जलेपना- लङ्काररक्षातिलकाशनादिभि: । संलालित: स्वाचरितै: प्रहर्षयन् सायं गतो यामयमेन माधव: ॥ २३ ॥
ततो नृप, यथाकालं माधवः सायं गत्वा तत्तत्सद्म प्रविश्य पूर्ववत् स्वाचरितैः संलालितः प्रहर्षयन्। तन्मातरस्तु तैलोन्मर्दनस्नानचन्दनलेपनालङ्काररक्षामन्त्रतिलकभोजनादिभिः तं सेवां चक्रुः।
Verse 24
गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं हुङ्कारघोषै: परिहूतसङ्गतान् । स्वकान् स्वकान् वत्सतरानपाययन् मुहुर्लिहन्त्य: स्रवदौधसं पय: ॥ २४ ॥
ततः सर्वा गावो गोष्ठं सत्वरमुपेत्य हुङ्कारघोषैः स्वस्ववत्सान् परिहूतसङ्गतान्। आगतेषु वत्सेषु मातरः पुनः पुनर्लिहन्त्यः स्रवदौधसं पयः प्रचुरं पाययामासुः॥
Verse 25
गोगोपीनां मातृतास्मिन्नासीत्स्नेहर्धिकां विना । पुरोवदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २५ ॥
गोगोपीनां कृष्णे मातृत्वं पूर्वमेव स्नेहाधिकं स्वतोकेभ्योऽपि आसीत्। पुरोवत् हरेः स्वतोकेभ्यः भेदो यः मायया आसीत्, स इदानीं तया विना नष्टः॥
Verse 26
व्रजौकसां स्वतोकेषु स्नेहवल्ल्याब्दमन्वहम् । शनैर्नि:सीम ववृधे यथा कृष्णे त्वपूर्ववत् ॥ २६ ॥
व्रजौकसां स्वतोकेषु स्नेहवल्ली अब्दमन्वहम् शनैर्निःसीमं ववृधे, यथा पूर्वं कृष्णे; यतो हि कृष्ण एव तेषां तोकत्वमापेदे॥
Verse 27
इत्थमात्मात्मनात्मानं वत्सपालमिषेण स: । पालयन् वत्सपो वर्षं चिक्रीडे वनगोष्ठयो: ॥ २७ ॥
इत्थं स आत्मात्मनात्मानं वत्सपालमिषेण पालयन्, वत्सपो भूत्वा वर्षं वनगोष्ठयोः चिक्रीडे—श्रीकृष्णः स्वयमेव स्वेन स्वं धारयन्॥
Verse 28
एकदा चारयन् वत्सान्सरामो वनमाविशत् । पञ्चषासु त्रियामासु हायनापूरणीष्वज: ॥ २८ ॥
एकदा वत्सान् चारयन् अजः श्रीकृष्णः सरामो वनमाविशत्, हायनापूरणीषु पञ्चषासु त्रियामासु—वर्षस्य पूर्तेः पञ्चषड्रात्र्याः पूर्वम्॥
Verse 29
ततो विदूराच्चरतो गावो वत्सानुपव्रजम् । गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो ददृशुस्तृणम् ॥ २९ ॥
ततः गोवर्धनाद्रिशिरसि चरन्त्यो गावो विदूरात् तृणं हरितं द्रष्टुं अधोऽवलोक्य, व्रजसमीपे नातिदूरे चरतो वत्सान् ददृशुः।
Verse 30
दृष्ट्वाथ तत्स्नेहवशोऽस्मृतात्मा स गोव्रजोऽत्यात्मपदुर्गमार्ग: । द्विपात्ककुद्ग्रीव उदास्यपुच्छो- ऽगाद्धुङ्कृतैरास्रुपया जवेन ॥ ३० ॥
दृष्ट्वा स्ववत्सान् गोवर्धनशिरसः स्नेहवशात् अस्मृतात्मा स गोव्रजः; दुर्गममार्गोऽपि न गणितः। द्विपादक इव वेगेन धावन्, ककुद्ग्रीवौ चलयन्, उदास्यपुच्छः, दुह्यपयोधरः, हुङ्कृतैः सास्रुपया च शीघ्रमगात्।
Verse 31
समेत्य गावोऽधो वत्सान् वत्सवत्योऽप्यपाययन् । गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्य: स्वौधसं पय: ॥ ३१ ॥
समेत्य गावोऽधः वत्सान्, वत्सवत्योऽपि स्नेहवृद्ध्या पुरातनवत्सान् पयोधरैः अपाययन्; ततः स्वौधसं पयः पिबन्त्य इव, अङ्गानि लिहन्त्यः, गिलन्त्य इव तान् व्याकुलतया चक्रुः।
Verse 32
गोपास्तद्रोधनायासमौघ्यलज्जोरुमन्युना । दुर्गाध्वकृच्छ्रतोऽभ्येत्य गोवत्सैर्ददृशु: सुतान् ॥ ३२ ॥
गोपाः तद्रोधनायासमौघ्यलज्जोरुमन्युना युताः; दुर्गाध्वकृच्छ्रतः अधः अभ्येत्य, गोवत्सैः सह स्वसुतान् ददृशुः, तदा महत्स्नेहेन व्याप्ताः।
Verse 33
तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्लुताशया जातानुरागा गतमन्यवोऽर्भकान् । उदुह्य दोर्भि: परिरभ्य मूर्धनि घ्राणैरवापु: परमां मुदं ते ॥ ३३ ॥
तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्लुताशया जातानुरागा गतमन्यवोऽर्भकान्। उदुह्य दोर्भिः परिरभ्य मूर्धनि घ्राणैरवापुः परमां मुदं ते॥
Verse 34
तत: प्रवयसो गोपास्तोकाश्लेषसुनिर्वृता: । कृच्छ्राच्छनैरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रव: ॥ ३४ ॥
ततः प्रवयसो गोपाः स्वपुत्रान् परिष्वज्य परमस्नेहसुनिर्वृताः । कृच्छ्राच्छनैरपगताः वनं प्रत्यगमन्, तदनुस्मृत्या नेत्रेभ्य अश्रवोऽपतन् ॥
Verse 35
व्रजस्य राम: प्रेमर्धेर्वीक्ष्यौत्कण्ठ्यमनुक्षणम् । मुक्तस्तनेष्वपत्येष्वप्यहेतुविदचिन्तयत् ॥ ३५ ॥
व्रजस्य गावः प्रेमवृद्ध्या प्रतिक्षणमौत्कण्ठ्ययुक्ताः, ये वत्साः प्रवयसोऽपि स्तनपानं त्यक्तवन्तस्तेष्वपि । तद् दृष्ट्वा रामोऽहेतुमविदन्, तस्मात् स एवमचिन्तयत् ॥
Verse 36
किमेतदद्भुतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि । व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्वं प्रेम वर्धते ॥ ३६ ॥
किमेतदद्भुतमिव? वासुदेवेऽखिलात्मनि यथा प्रेम, तथा व्रजस्य सर्वेषां मम च एतेषु बालवत्सेष्वपूर्वं प्रेम वर्धते ॥
Verse 37
केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्युतासुरी । प्रायो मायास्तु मे भर्तुर्नान्या मेऽपि विमोहिनी ॥ ३७ ॥
केयं वा कुत आयाता? दैवी वा नारी उतासुरी? प्रायो माया तु मे भर्तुः श्रीकृष्णस्य; नान्या मेऽपि विमोहिनी ॥
Verse 38
इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान्सवयसानपि । सर्वानाचष्ट वैकुण्ठं चक्षुषा वयुनेन स: ॥ ३८ ॥
इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान् सवयसानपि सर्वान् । वैकुण्ठं चक्षुषा ज्ञानमयेन पश्यन्, श्रीकृष्णरूपविस्तारान् इति सम्यगवगच्छत् ॥
Verse 39
नैते सुरेशा ऋषयो न चैते त्वमेव भासीश भिदाश्रयेऽपि । सर्वं पृथक्त्वं निगमात् कथं वदे- त्युक्तेन वृत्तं प्रभुणा बलोऽवैत् ॥ ३९ ॥
बलदेव उवाच—हे ईश! नैते सुरेशा ऋषयो वा; त्वमेवैकः भिदाश्रयेऽपि नानारूपेण भाससे। वत्सबालरूपेण स्थितस्य तवैतत् रहस्यं संक्षेपेण मे ब्रूहि। इत्यर्थितो भगवान् कृष्णः सर्वं वृत्तान्तं व्याचष्ट, बलोऽपि तदवबुध्यत।
Verse 40
तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन त्रुट्यनेहसा । पुरोवदाब्दं क्रीडन्तं ददृशे सकलं हरिम् ॥ ४० ॥
तावद् एत्य आत्मभूः स्वात्ममानेन त्रुट्यनेहसा, पुरोवद् अब्दं क्रीडन्तं सकलं हरिं ददर्श—मानुषमानेन तु संवत्सरो व्यतीतः।
Verse 41
यावन्तो गोकुले बाला: सवत्सा: सर्व एव हि । मायाशये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिता: ॥ ४१ ॥
ब्रह्मोवाच मनसि—यावन्तो गोकुले बालाः सवत्साः सर्व एव हि, ते मया मायाशये शयिताः; अद्यापि न पुनरुत्थिताः।
Verse 42
इत एतेऽत्र कुत्रत्या मन्मायामोहितेतरे । तावन्त एव तत्राब्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम् ॥ ४२ ॥
इतः एतेऽत्र कुत्रत्याः? मन्मायामोहितेतरे। तावन्त एव तत्राब्दं विष्णुना समं क्रीडन्ति—कोऽयम् रहस्यः?
Verse 43
एवमेतेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्मभू: । सत्या: के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन ॥ ४३ ॥
एवं तेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्मभूः। सत्याः के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन॥
Verse 44
एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विश्वमोहनम् । स्वयैव माययाजोऽपि स्वयमेव विमोहित: ॥ ४४ ॥
एवं विश्वमोहनं विष्णुं विमोहयितुमिच्छन् अजो ब्रह्मा स्वयैव मायया स्वयमेव विमोहितोऽभवत्॥
Verse 45
तम्यां तमोवन्नैहारं खद्योतार्चिरिवाहनि । महतीतरमायैश्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जत: ॥ ४५ ॥
यथा तमसि हिमतमो न शोभते, दिवा खद्योतदीप्तिश्च न प्रकाशते; तथा महतां प्रति युञ्जतः क्षुद्रमायाशक्तिर्न किञ्चित्करोति, प्रत्युत क्षीयते॥
Verse 46
तावत् सर्वे वत्सपाला: पश्यतोऽजस्य तत्क्षणात् । व्यदृश्यन्त घनश्यामा: पीतकौशेयवासस: ॥ ४६ ॥
तावत् अजस्य पश्यतः सर्वे वत्सपाला वत्साश्च तत्क्षणादेव घनश्यामाः पीतकौशेयवाससः प्रादृश्यन्त॥
Verse 47
चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणय: । किरीटिन: कुण्डलिनो हारिणो वनमालिन: ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणय: । नूपुरै: कटकैर्भाता: कटिसूत्राङ्गुलीयकै: ॥ ४८ ॥
चतुर्भुजाः शङ्खचक्रगदाराजीवपाणयः किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वनमालिनः; श्रीवत्सलाञ्छितवक्षसः अङ्गदरत्नकौस्तुभकम्बुकण्ठाः कङ्कणनूपुरकटककटिसूत्राङ्गुलीयकैर्भूषिताः शोभमानाः॥
Verse 48
चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणय: । किरीटिन: कुण्डलिनो हारिणो वनमालिन: ॥ ४७ ॥ श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणय: । नूपुरै: कटकैर्भाता: कटिसूत्राङ्गुलीयकै: ॥ ४८ ॥
चतुर्भुजा: शङ्खचक्रगदाराजीवपाणयः किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वनमालिनः; श्रीवत्सलाञ्छितवक्षसः अङ्गदरत्नकौस्तुभकम्बुकण्ठाः कङ्कणनूपुरकटककटिसूत्राङ्गुलीयकैर्भूषिताः शोभमानाः॥
Verse 49
आङ्घ्रिमस्तकमापूर्णास्तुलसीनवदामभि: । कोमलै: सर्वगात्रेषु भूरिपुण्यवदर्पितै: ॥ ४९ ॥
आङ्घ्रितो मस्तकपर्यन्तं तेषां सर्वाङ्गानि नवतुलसीदलमालाभिः कोमलाभिः सम्यगलङ्कृतानि; श्रवणकीर्तनादि परमपुण्यकर्मनिरतैर्भक्तैर्भगवदर्चनाय समर्पिताभिः।
Verse 50
चन्द्रिकाविशदस्मेरै: सारुणापाङ्गवीक्षितै: । स्वकार्थानामिव रज:सत्त्वाभ्यां स्रष्टृपालका: ॥ ५० ॥
चन्द्रिकाविशदस्मेरैः शुद्धहासैः, सारुणापाङ्गवीक्षितैः रक्ताभनेत्रकटकाक्षैश्च, ते विष्णुमूर्तयः स्वभक्तानां स्वकार्थान् कामान् सृजन्ति पालयन्ति च—रजःसत्त्वगुणाभ्यामिव।
Verse 51
आत्मादिस्तम्बपर्यन्तैर्मूर्तिमद्भिश्चराचरै: । नृत्यगीताद्यनेकार्है: पृथक्पृथगुपासिता: ॥ ५१ ॥
आत्माद् ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तैः मूर्तिमद्भिः चराचरैः सर्वैः प्राणिभिः, नृत्यगीताद्यनेकार्हैः स्वस्वयोग्यानुसारतः, ता विष्णुमूर्तयः पृथक्पृथगुपासिताः।
Verse 52
अणिमाद्यैर्महिमभिरजाद्याभिर्विभूतिभि: । चतुर्विंशतिभिस्तत्त्वै: परीता महदादिभि: ॥ ५२ ॥
सर्वा विष्णुमूर्तयः अणिमादिसिद्ध्यादिभिः महिमभिः, अजाद्याभिर्मायाशक्तिभिः, तथा महत्तत्त्वादिभिश्चतुर्विंशतितत्त्वैः परीताः समन्तात् स्थिताः।
Verse 53
कालस्वभावसंस्कारकामकर्मगुणादिभि: । स्वमहिध्वस्तमहिभिर्मूर्तिमद्भिरुपासिता: ॥ ५३ ॥
ततः ब्रह्मा ददर्श—कालः, स्वभावः, संस्कारः, कामः, कर्म, गुणाश्च; स्वस्वतन्त्र्यं भगवच्छक्त्या स्वमहिध्वस्तमहिमाः सन्तः, मूर्तिमन्तो भूत्वा ता विष्णुमूर्तयः अपि उपासन्ति।
Verse 54
सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तय: । अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि ह्युपनिषद्दृशाम् ॥ ५४ ॥
सर्वे ते विष्णुमूर्तयः सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूर्तयः, कालप्रभावातीताः; तेषां भूरिमाहात्म्यं उपनिषद्-दृशां ज्ञानिनामपि अस्पृष्टमेव ॥
Verse 55
एवं सकृद् ददर्शाज: परब्रह्मात्मनोऽखिलान् । यस्य भासा सर्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५ ॥
एवं ब्रह्मा परब्रह्मात्मनः अखिलान् ददर्श—यस्य भासा इदं सर्वं सचराचरं विभाति; सहैव च सर्वान् वत्सान् बालांश्च तस्यैव विस्तारान् अपश्यत् ॥
Verse 56
ततोऽतिकुतुकोद्वृत्यस्तिमितैकादशेन्द्रिय: । तद्धाम्नाभूदजस्तूष्णीं पूर्देव्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥
ततः तेषां विष्णुमूर्तीनां धाम्ना अजोऽतिविस्मयेनोद्वृत्यः, स्तिमितैकादशेन्द्रियः, परमानन्देन स्तब्धः, तूष्णीं बभूव—यथा ग्रामदेव्यन्तीव पुत्रिका ॥
Verse 57
इतीरेशेऽतर्क्ये निजमहिमनि स्वप्रमितिके परत्राजातोऽतन्निरसनमुखब्रह्मकमितौ । अनीशेऽपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुह्यति सति चच्छादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोऽजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥
अतर्क्ये निजमहिमनि स्वप्रमितिके परमानन्दमये परत्राजाते, अज्ञाननिरसनमुखवेदशिरोभिः प्राप्ये तस्मिन् परब्रह्मणि—चतुर्भुजविष्णुरूपप्रकाशितमहिम्नि भगवति—अजो मुह्यन् ‘किमिदम्’ इति चिन्तयन् द्रष्टुमप्यनीशोऽभूत्; तदवस्थां ज्ञात्वा कृष्णः सपदि योगमायावरणिकां व्यपोहयत् ॥
Verse 58
ततोऽर्वाक्प्रतिलब्धाक्ष: क: परेतवदुत्थित: । कृच्छ्रादुन्मील्य वै दृष्टीराचष्टेदं सहात्मना ॥ ५८ ॥
ततोऽर्वाक् प्रतिलब्धाक्षः अजो मृतवत् पुनरुत्थित इव समुत्थितः; कृच्छ्रादुन्मील्य दृष्टिं सहात्मना इदं जगदाचष्ट ॥
Verse 59
सपद्येवाभित: पश्यन् दिशोऽपश्यत्पुर:स्थितम् । वृन्दावनं जनाजीव्यद्रुमाकीर्णं समाप्रियम् ॥ ५९ ॥
ततः स ब्रह्मा सपद्येव सर्वतो दिशः पश्यन् पुरःस्थितं वृन्दावनं ददर्श—जनानां जीविकाहेतुभिर्द्रुमैः समाकीर्णं, सर्वर्तुषु समं प्रियं च।
Verse 60
यत्र नैसर्गदुर्वैरा: सहासन् नृमृगादय: । मित्राणीवाजितावासद्रुतरुट्तर्षकादिकम् ॥ ६० ॥
यत्र भगवतो दिव्यधाम्नि वृन्दावने नैसर्गदुर्वैराः नृमृगादयः सहैव आसन्; तत्र न क्षुधा न क्रोधो न तृष्णा, सर्वे मित्राणीव परस्परं वसन्ति।
Verse 61
तत्रोद्वहत् पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं ब्रह्माद्वयं परमनन्तमगाधबोधम् । वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्व- देकं सपाणिकवलं परमेष्ठ्यचष्ट ॥ ६१ ॥
तत्र ब्रह्मा परमनन्तमगाधबोधं ब्रह्माद्वयं—अद्वितीयं परतत्त्वं—पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं वहन्तं ददर्श; स एक एव पुरेव सपाणिकवलः सखीन् वत्सांश्च सर्वतो विचिन्वन् परमेष्ठी चक्षुषा पश्यति।
Verse 62
दृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य पृथ्व्यां वपु: कनकदण्डमिवाभिपात्य । स्पृष्ट्वा चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्घ्रियुग्मं नत्वा मुदश्रुसुजलैरकृताभिषेकम् ॥ ६२ ॥
तद् दृष्ट्वा स हंसवाहनात् त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य पृथिव्यां कनकदण्डमिव वपुः पातयामास; चतुर्मुकुटकोटिभिरङ्घ्रियुग्मं स्पृष्ट्वा नत्वा मुदश्रुसुजलैः कृष्णपादौ अकृताभिषेकौ चकार।
Verse 63
उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयो: पतन् । आस्ते महित्वं प्राग्दृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुन: पुन: ॥ ६३ ॥
स चिरं कृष्णस्य पादयोः पुनः पुनः पतन् उत्थायोत्थाय; प्राग्दृष्टं महत्त्वं स्मृत्वा स्मृत्वा तत्रैव आस्ते।
Verse 64
शनैरथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दमुद्वीक्ष्य विनम्रकन्धर: । कृताञ्जलि: प्रश्रयवान् समाहित: सवेपथुर्गद्गदयैलतेलया ॥ ६४ ॥ ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥
अथ शनैः समुत्थाय लोचने विमृज्य ब्रह्मा मुकुन्दं समालोक्य विनम्रकन्धरः। कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः सवेपथुः गद्गदया गिरा स्तुतिं आरभत॥
Frequently Asked Questions
Brahmā, though a great cosmic administrator, became astonished after Aghāsura’s deliverance and wished to test the childlike cowherd Kṛṣṇa—measuring His power against Brahmā’s own mystic capacity. The Bhāgavata frames this as ūti: Brahmā’s intention to “see” Kṛṣṇa’s greatness becomes the cause of his bewilderment, demonstrating that even the highest created intellect cannot comprehend Bhagavān by experiment, only by surrender.
Kṛṣṇa expands by His own internal potency (yoga-māyā) into exact replicas—names, forms, behaviors, ornaments, and personal traits—while remaining the same Supreme Person. This illustrates samagra-jagad viṣṇumayam (the Lord’s all-pervasiveness) and the principle that His expansions are not products of matter or illusion but direct manifestations of His svarūpa-śakti.
Because the “sons” and “calves” they embraced were actually Kṛṣṇa Himself. Since Kṛṣṇa is the ātmā and āśraya of all beings, contact with Him naturally intensifies love (prema) and vatsalya-rasa. The narrative also shows poṣaṇa: Kṛṣṇa nourishes devotion by arranging deeper attachment within everyday life.
Balarāma detects it within Vraja by observing an unprecedented surge of affection even for older calves and boys, then perceives with transcendental knowledge that all are Kṛṣṇa’s expansions. Brahmā, returning later, becomes confused by two sets (his hidden originals and Kṛṣṇa’s manifested replicas) and is ultimately instructed by the revelation of innumerable viṣṇu-mūrtis.
The revelation discloses Kṛṣṇa’s aiśvarya: the same child in Vraja is the source of Viṣṇu, worshiped by all cosmic principles—time (kāla), nature (svabhāva), desire (kāma), karma, and the guṇas—showing their subordination to Him. It functions as a theological climax: Brahman realization and Upaniṣadic inquiry are surpassed by direct vision of Bhagavān’s personal supremacy.