Adhyaya 1
Parīkṣit’s Questions and the Prelude to Kṛṣṇa’s Advent (Earth’s Burden, Viṣṇu’s Order, and Kaṁsa’s Fear)
पूर्वोक्तसूर्यचन्द्रवंशयदुवंशानुक्रमकथानन्तरं महाराजः परीक्षित् कृष्णलीलाश्रवणाय प्रवर्तते। स श्रीकृष्णस्य जन्मतः प्रस्थानपर्यन्तं चरित्रकर्माणि विस्तरेण श्रोतुम् इच्छन् हरिकथां संसाररोगभेषजं परम्पराप्राप्तं मन्यते, कुरुक्षेत्रे पाण्डवानां मार्गदर्शनं तथा गर्भेऽश्वत्थामास्त्रात् स्वस्य रक्षणं स्मरन् भक्त्युत्कण्ठां जनयति। बलरामस्य देवक्याः रोहिण्यां संक्रान्तिः, कृष्णस्य व्रजप्रेषणं, वृन्दावनमथुरावासः, कंसवधधर्मश्चेति प्रश्नान् अपि पृच्छति। शुकदेवः अवतारभूमिं वर्णयति—असुरराजभारपीडिता भूदेवी ब्रह्माणं शरणं याती; देवाः क्षीरसागरे क्षीरोदकशायीविष्णुं स्तुवन्तः यदुवंशे जन्मग्रहणादेशं लभन्ते। ततः मथुरायां देवक्याः विवाहः, अष्टमसुताद् कंसमरणवाणी, वसुदेवस्य मृत्युसंसारविचारः, कंसस्य कपटता, कारागारबन्धनं देवक्याः सुतवधश्च; अन्ते कंसस्य अत्याचारराज्यं निरूप्य परं कृष्णावतारस्य समीपं भूमिकां स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययो: । राज्ञां चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भुतम् ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच—भवता सोमसूर्ययोर्वंशविस्तारः कथितः, उभयवंश्यानां राज्ञां परमाद्भुतं चरितं च विस्तरेण वर्णितम्॥
Verse 2
यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम । तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस न: ॥ २ ॥
यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम, वंशो भवता कथितः। अधुना तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोः—श्रीकृष्णस्य—वीर्याणि नः शंस, बलदेवसहितस्य॥
Verse 3
अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावन: । कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात् ॥ ३ ॥
अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावनः विश्वात्मा श्रीकृष्णः यानि चरितानि कृतवान्, तानि मे आद्यन्ततः विस्तरेण वद।
Verse 4
निवृत्ततर्षैरुपगीयमानाद्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोऽभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥ ४ ॥
निवृत्ततर्षैः परम्परया उपगीयमानात् भवौषधात् श्रोत्रमनोऽभिरामात् उत्तमश्लोकगुणानुवादात् पशुघ्नं विना कः पुमान् विरज्येत।
Verse 5
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
कृष्णपादाम्बुजप्लवेन मे पितामहाः अर्जुनादयः कौरवसैन्यसागरं भीष्मादितिमिङ्गिलैः दुरत्ययं तरन्तः वत्सपदवत् अतारन्। मातुः शरणागतायाः कुक्षिं सुदर्शनहस्तः प्रविश्य द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टं मम देहं सन्तानबीजं जुगोप। स च मायामनुष्यः कालरूपेण अन्तर्बहिः स्थित्वा मृत्युमुतामृतं प्रयच्छति; तस्य वीर्याणि वदस्व विद्वन्।
Verse 6
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
कृष्णपादाम्बुजप्लवेन मे पितामहाः अर्जुनादयः कौरवसैन्यसागरं भीष्मादितिमिङ्गिलैः दुरत्ययं तरन्तः वत्सपदवत् अतारन्। मातुः शरणागतायाः कुक्षिं सुदर्शनहस्तः प्रविश्य द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टं मम देहं सन्तानबीजं जुगोप। स च मायामनुष्यः कालरूपेण अन्तर्बहिः स्थित्वा मृत्युमुतामृतं प्रयच्छति; तस्य वीर्याणि वदस्व विद्वन्।
Verse 7
पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥
कृष्णपादाम्बुजप्लवेन मे पितामहाः अर्जुनादयः कौरवसैन्यसागरं भीष्मादितिमिङ्गिलैः दुरत्ययं तरन्तः वत्सपदवत् अतारन्। मातुः शरणागतायाः कुक्षिं सुदर्शनहस्तः प्रविश्य द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टं मम देहं सन्तानबीजं जुगोप। स च मायामनुष्यः कालरूपेण अन्तर्बहिः स्थित्वा मृत्युमुतामृतं प्रयच्छति; तस्य वीर्याणि वदस्व विद्वन्।
Verse 8
रोहिण्यास्तनय: प्रोक्तो राम: सङ्कर्षणस्त्वया । देवक्या गर्भसम्बन्ध: कुतो देहान्तरं विना ॥ ८ ॥
हे शुकदेव गोस्वामिन्! त्वया पूर्वमेवोक्तं यत् द्वितीयव्यूहे सङ्कर्षणो रामो बलराम इति रोहिण्याः सुतत्वेन प्रादुरभवत्। यदि देहान्तरं विना न स्थानान्तरितः, तर्हि देवक्या गर्भे प्रथमं स्थित्वा कथं पुनः रोहिण्याः गर्भे अभवत्? एतन्मे विस्तरेण ब्रूहि।
Verse 9
कस्मान्मुकुन्दो भगवान् पितुर्गेहाद् व्रजं गत: । क्व वासं ज्ञातिभि: सार्धं कृतवान् सात्वतांपति: ॥ ९ ॥
कस्मात् मुकुन्दो भगवान् वसुदेवस्य पितुर्गृहाद् व्रजं नन्दगृहं गतः? सात्वतां पतिः प्रभुः व्रजे स्वज्ञातिभिः सार्धं कुत्र वासं कृतवान्?
Verse 10
व्रजे वसन् किमकरोन्मधुपुर्यां च केशव: । भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुरद्धातदर्हणम् ॥ १० ॥
व्रजे वसन् किमकरोत् केशवो मधुपुर्यां च किम्? किमर्थं मातुलं कंसं भ्रातरं चावधीत्—यद् एतादृशं वधं शास्त्रेषु नानुमोदितम्?
Verse 11
देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभि: । यदुपुर्यां सहावात्सीत् पत्न्य: कत्यभवन् प्रभो: ॥ ११ ॥
देहं मानुषमाश्रित्य प्रभुः कति वर्षाणि वृष्णिभिः सह यदुपुर्यां सहावात्सीत्? प्रभोः पत्न्यः कत्यभवन्, द्वारकायां च कति वर्षाणि न्यवसत्?
Verse 12
एतदन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् । वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम् ॥ १२ ॥
एतदन्यच्च सर्वं मे, मुने, कृष्णविचेष्टितम्। वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ, श्रद्दधानाय विस्तृतम्॥
Verse 13
नैषातिदु:सहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते । पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ १३ ॥
नैषातिदुःसहा क्षुन्मां त्यक्तोदकमपि बाधते । पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥१३॥
Verse 14
सूत उवाच एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादंवैयासकि: स भगवानथ विष्णुरातम् । प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नंव्याहर्तुमारभत भागवतप्रधान: ॥ १४ ॥
सूत उवाच एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादं वैयासकिः स भगवानथ विष्णुरातम् । प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नं व्याहर्तुमारभत भागवतप्रधानः ॥१४॥
Verse 15
श्रीशुक उवाच सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजर्षिसत्तम । वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रति: ॥ १५ ॥
श्रीशुक उवाच सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजर्षिसत्तम । वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रतिः ॥१५॥
Verse 16
वासुदेवकथाप्रश्न: पुरुषांस्त्रीन् पुनाति हि । वक्तारं प्रच्छकं श्रोतृंस्तत्पादसलिलं यथा ॥ १६ ॥
वासुदेवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन् पुनाति हि । वक्तारं प्रच्छकं श्रोतॄंस्तत्पादसलिलं यथा ॥१६॥
Verse 17
भूमिर्दृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतै: । आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ १७ ॥
भूमिर्दृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतैः । आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥१७॥
Verse 18
गौर्भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभो: । उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं समवोचत ॥ १८ ॥
गौर्भूत्वा अश्रुमुखी खिन्ना करुणं क्रन्दती धरा । ब्रह्माणमुपगम्य तस्मै स्वव्यसनं न्यवेदयत् ॥
Verse 19
ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवैस्तया सह । जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधे: ॥ १९ ॥
ब्रह्मा तदुपधार्याथ देवैः सह शिवेन च । तया सह जगामाशु क्षीराब्धेस्तीरमञ्जसा ॥
Verse 20
तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् । पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहित: ॥ २० ॥
तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् । पुरुषं पुरुषसूक्तेन समाहिताः समर्चयन् ॥
Verse 21
गिरं समाधौ गगने समीरितांनिशम्य वेधास्त्रिदशानुवाच ह । गां पौरुषीं मे शृणुतामरा: पुन-र्विधीयतामाशु तथैव मा चिरम् ॥ २१ ॥
समाधौ गगने श्रुत्वा विष्णोर्वाणीं पितामहः । त्रिदशानिदमाहेदं शृणुतामराः शीघ्रतः ॥
Verse 22
पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरोभवद्भिरंशैर्यदुषूपजन्यताम् । स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वर:स्वकालशक्त्या क्षपयंश्चरेद् भुवि ॥ २२ ॥
पुरैव ज्ञातवान् विष्णुर्धरायाः क्लेशकारणम् । यदुष्वंशैर्भवन्तोऽपि पुत्रपौत्रत्वमाप्नुत स्वकालेन भारं स क्षपयिष्यति ॥
Verse 23
वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान्पुरुष: पर: । जनिष्यते तत्प्रियार्थं सम्भवन्तु सुरस्त्रिय: ॥ २३ ॥
वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः श्रीकृष्णो जनिष्यते; तस्य प्रियार्थं सुरपत्नीः सर्वाः सम्भवन्तु॥
Verse 24
वासुदेवकलानन्त: सहस्रवदन: स्वराट् । अग्रतो भविता देवो हरे: प्रियचिकीर्षया ॥ २४ ॥
वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट्; हरेः प्रियचिकीर्षया अग्रतो देवो भविता बलदेवः॥
Verse 25
विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् । आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति ॥ २५ ॥
विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत्; आदिष्टा प्रभुणा अंशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति॥
Verse 26
श्रीशुक उवाच इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिर्विभु: । आश्वास्य च महीं गीर्भि: स्वधाम परमं ययौ ॥ २६ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्यादिश्य अमरगणान् प्रजापतिपतिर्विभुः; महीं गीर्भिराश्वास्य स्वधाम परमं ययौ॥
Verse 27
शूरसेनो यदुपतिर्मथुरामावसन् पुरीम् । माथुराञ्छूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा ॥ २७ ॥
शूरसेनो यदुपतिर्मथुरामावसन् पुरीम्; माथुराञ्छूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा॥
Verse 28
राजधानी तत: साभूत्सर्वयादवभूभुजाम् । मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरि: ॥ २८ ॥
ततः प्रभृति मथुरा सर्वयादवभूभुजां राजधानी बभूव। यत्र भगवान् हरिः श्रीकृष्णो नित्यं सन्निहितः, तेन सा पुरी देशश्च तेन सहात्यन्तं सम्बद्धौ॥
Verse 29
तस्यां तु कर्हिचिच्छौरिर्वसुदेव: कृतोद्वह: । देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथमारुहत् ॥ २९ ॥
तस्यां कदाचिच्छौरिर्वसुदेवः कृतोद्वहः। देवक्याः सह सूर्यया स्वगृहं प्रत्युपयाने रथमारुरोह॥
Verse 30
उग्रसेनसुत: कंस: स्वसु: प्रियचिकीर्षया । रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्मै रथशतैर्वृत: ॥ ३० ॥
उग्रसेनसुतः कंसः स्वसुः प्रियचिकीर्षया। हयानां रश्मीन् जग्राह रौक्मैः रथशतैर्वृतः॥
Verse 31
चतु:शतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् । अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१ ॥ दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते । दुहित्रे देवक: प्रादाद् याने दुहितृवत्सल: ॥ ३२ ॥
देवकः दुहितृवत्सलः, याने प्रस्थितायै देवक्यै पारिबर्हं प्रादात्—हेममालिनां गजानां चतुःशतम्, अश्वानामयुतं, रथानां त्रिषट्शतम्, तथा समलङ्कृतानां सुकुमारीणां दासीनां द्वे शते॥
Verse 32
चतु:शतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् । अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१ ॥ दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते । दुहित्रे देवक: प्रादाद् याने दुहितृवत्सल: ॥ ३२ ॥
देवकः दुहितृवत्सलः, याने प्रस्थितायै देवक्यै पारिबर्हं प्रादात्—हेममालिनां गजानां चतुःशतम्, अश्वानामयुतं, रथानां त्रिषट्शतम्, तथा समलङ्कृतानां सुकुमारीणां दासीनां द्वे शते॥
Verse 33
शङ्खतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभय: समम् । प्रयाणप्रक्रमे तात वरवध्वो: सुमङ्गलम् ॥ ३३ ॥
शङ्खतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभय: समम् । प्रयाणप्रक्रमे तात वरवध्वो: सुमङ्गलम् ॥ ३३ ॥
Verse 34
पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहाशरीरवाक् । अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४ ॥
पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहाशरीरवाक् । अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४ ॥
Verse 35
इत्युक्त: स खल: पापो भोजानां कुलपांसन: । भगिनीं हन्तुमारब्धं खड्गपाणि: कचेऽग्रहीत् ॥ ३५ ॥
इत्युक्त: स खल: पापो भोजानां कुलपांसन: । भगिनीं हन्तुमारब्धं खड्गपाणि: कचेऽग्रहीत् ॥ ३५ ॥
Verse 36
तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् । वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन् ॥ ३६ ॥
तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् । वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन् ॥ ३६ ॥
Verse 37
श्रीवसुदेव उवाच श्लाघनीयगुण: शूरैर्भवान् भोजयशस्कर: । स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियमुद्वाहपर्वणि ॥ ३७ ॥
श्रीवसुदेव उवाच श्लाघनीयगुण: शूरैर्भवान् भोजयशस्कर: । स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियमुद्वाहपर्वणि ॥ ३७ ॥
Verse 38
मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते । अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुव: ॥ ३८ ॥
हे वीर! जन्मवतां देहेन सह मृत्युर्जायते; अद्य वा शतवर्षान्ते वा प्राणिनां मृत्युर्ध्रुवः।
Verse 39
देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवश: । देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपु: ॥ ३९ ॥
देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवशः; देहान्तरं प्राप्य प्राक्तनं वपुस्त्यजति।
Verse 40
व्रजंस्तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकैवं देही कर्मगतिं गत: ॥ ४० ॥
यथा पथि गच्छन् पदैकेन तिष्ठन् अन्येन गच्छति, तथा तृणजलौकावत् देही कर्मगतिं गतः देहान्तरं श्रयते।
Verse 41
स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशंमनोरथेनाभिनिविष्टचेतन: । दृष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन्प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृति: ॥ ४१ ॥
स्वप्ने यथा मनोरथेनाभिनिविष्टचेतनः दृष्टश्रुतं मनसा अनुचिन्तयन् देहान्तरं पश्यति, तथा अपस्मृत्या वर्तमानदेहं विस्मृत्य अन्यं देहं प्रपद्यते।
Verse 42
यतो यतो धावति दैवचोदितंमनो विकारात्मकमाप पञ्चसु । गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौप्रपद्यमान: सह तेन जायते ॥ ४२ ॥
यतो यतो दैवचोदितं मनो विकारात्मकं पञ्चगुणेषु मायारचितेषु धावति, ततो देही तदनुरूपं देहं प्रपद्यते; मनोवृत्तिभिः देहपरिवर्तनं भवति।
Verse 43
ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वद:समीरवेगानुगतं विभाव्यते । एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३ ॥
यथा चन्द्रसूर्यतारादि-ज्योतींषि तैलजलादिषु समीरवेगचालितेषु प्रतिबिम्बितानि कदाचिद् वृत्तानि कदाचिद् दीर्घाणि च दृश्यन्ते, तथा स्वमायारचितेषु गुणेषु रागानुगतः जीवः स्वात्मानं नानारूपं मन्यते, अज्ञानात् विमुह्यति।
Verse 44
तस्मान् कस्यचिद्द्रोहमाचरेत् स तथाविध: । आत्मन: क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४ ॥
तस्मात् कस्यचिद् द्रोहम् न आचरेत्; आत्मनः क्षेमम् अन्विच्छन् द्रोग्धुः परतः भयम् एव भवति, इह वा परत्र वा।
Verse 45
एषा तवानुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा । हन्तुं नार्हसि कल्याणीमिमां त्वं दीनवत्सल: ॥ ४५ ॥
एषा तव अनुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा; दीनवत्सल त्वं कल्याणीम् इमां हन्तुं नार्हसि, स्नेहेन पालयितुमर्हसि।
Verse 46
श्रीशुक उवाच एवं स सामभिर्भेदैर्बोध्यमानोऽपि दारुण: । न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादाननुव्रत: ॥ ४६ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं स सामभिर्भेदैः बोध्यमानोऽपि दारुणः, पुरुषादाननुव्रतः कौरव्य न न्यवर्तत; न च पापफलम् इह परत्र वा मन्यते स्म।
Verse 47
निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभि: । प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुमिदं तत्रान्वपद्यत ॥ ४७ ॥
तस्य तं निर्बन्धं ज्ञात्वा आनकदुन्दुभिः विचिन्त्य, प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुम् इति मनसि कृत्वा, तत्र इदं उपायम् अन्वपद्यत।
Verse 48
मृत्युर्बुद्धिमतापोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् । यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिन: ॥ ४८ ॥
यावद् बुद्धिबलोदयम्, बुद्धिमान् मृत्युम् अपोह्येत्; एष देहिनां धर्मः। यत्नतः अपि यदि मृत्युर्न निवर्तते, तदा मरणासन्नो देही नापराधं करोति॥
Verse 49
प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९ ॥ विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्तेत निवृत्त: पुनरापतेत् ॥ ५० ॥
पुत्रान् मृत्युरूपाय कंसाय प्रदाय, इमां कृपणां देवकीं मोचये। यदि मे सुता न जायेरन्, अथवा कंसोऽपि पूर्वमेव म्रियेत; वा विधेर्गतिर्दुरत्यया—कश्चिद् मे सुतः तं हन्यात्। अतः उपस्थितो भयः निवर्तेत; निवृत्तोऽपि पुनरापतेदिति किं न स्यात्॥
Verse 50
प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९ ॥ विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्तेत निवृत्त: पुनरापतेत् ॥ ५० ॥
पुत्रान् मृत्युरूपाय कंसाय प्रदाय, इमां कृपणां देवकीं मोचये। यदि मे सुता न जायेरन्, अथवा कंसोऽपि पूर्वमेव म्रियेत; वा विधेर्गतिर्दुरत्यया—कश्चिद् मे सुतः तं हन्यात्। अतः उपस्थितो भयः निवर्तेत; निवृत्तोऽपि पुनरापतेदिति किं न स्यात्॥
Verse 51
अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयो-रदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति । एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्य:शरीरसंयोगवियोगहेतु: ॥ ५१ ॥
अदृष्टनिमित्तेन यथा अग्निः दारुवियोगयोगयोः अन्यं दारुं लङ्घयित्वा परं दहति, तथा जन्तोरपि शरीरसंयोगवियोगहेतुः दुर्विभाव्यः—नान्यत् कारणम्, केवलं दैवम्॥
Verse 52
एवं विमृश्य तं पापं यावदात्मनिदर्शनम् । पूजयामास वै शौरिर्बहुमानपुर:सरम् ॥ ५२ ॥
एवं यावदात्मनिदर्शनं विमृश्य, शौरिः कंसं तं पापं बहुमानपुरःसरं पूजयामास, स्वप्रस्तावं च न्यवेदयत्॥
Verse 53
प्रसन्नवदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् । मनसा दूयमानेन विहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५३ ॥
देवकीभयदुःखेन वसुदेवस्य मानसं दूयमानं बभूव; तथापि नृशंसं निरपत्रपं पापिष्ठं कंसं तोषयितुं प्रसन्नवदनाम्भोजो विहसन्निदं जगाद।
Verse 54
श्रीवसुदेव उवाच न ह्यस्यास्ते भयं सौम्य यद् वैसाहाशरीरवाक् । पुत्रान् समर्पयिष्येऽस्या यतस्ते भयमुत्थितम् ॥ ५४ ॥
श्रीवसुदेव उवाच—सौम्य, अदृश्यशकुनश्रुत्या देवक्याः ते भयं नास्ति; यतो यस्मात् पुत्रेभ्य एव ते भयमुत्थितं, तस्मात् तान् प्रसूतान् सर्वान् तव हस्ते समर्पयिष्ये।
Verse 55
श्रीशुक उवाच स्वसुर्वधान्निववृते कंसस्तद्वाक्यसारवित् । वसुदेवोऽपि तं प्रीत: प्रशस्य प्राविशद् गृहम् ॥ ५५ ॥
श्रीशुक उवाच—वसुदेववाक्यसारवित् कंसः स्वसुर्वधात् निववृते, तद्वचसि दृढविश्वासवान्। वसुदेवोऽपि तं प्रीतः प्रशस्य शमयित्वा स्वगृहं प्राविशत्।
Verse 56
अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्वदेवता । पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टौ कन्यां चैवानुवत्सरम् ॥ ५६ ॥
अथ काले काले उपावृत्ते देवकी सर्वदेवता पुत्रान् अष्टौ प्रसुषुवे, प्रतिवत्सरं क्रमशः; कन्यां चैकां प्रसूता।
Verse 57
कीर्तिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभि: । अर्पयामास कृच्छ्रेण सोऽनृतादतिविह्वल: ॥ ५७ ॥
प्रथमजं कीर्तिमन्तं पुत्रं कंसाय आनकदुन्दुभिः कृच्छ्रेण अर्पयामास; प्रतिज्ञाभङ्गेऽनृतभयात् स अतिविह्वलः अभवत्।
Verse 58
किं दु:सहं नु साधूनां विदुषां किमपेक्षितम् । किमकार्यं कदर्याणां दुस्त्यजं किं धृतात्मनाम् ॥ ५८ ॥
साधूनां सत्यनिष्ठानां किं नु दुःसहं भवेत्? विदुषां भगवत्सारविदां किमपेक्षितम्? कदर्याणां किं न कार्यं स्यात्? धृतात्मनां कृष्णार्थं किं न त्याज्यम्?
Verse 59
दृष्ट्वा समत्वं तच्छौरे: सत्ये चैव व्यवस्थितिम् । कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५९ ॥
तच्छौरेः समत्वं दृष्ट्वा सत्ये च व्यवस्थितिम्। कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन्निदमब्रवीत्॥
Verse 60
प्रतियातु कुमारोऽयं न ह्यस्मादस्ति मे भयम् । अष्टमाद् युवयोर्गर्भान्मृत्युर्मे विहित: किल ॥ ६० ॥
प्रतियातु कुमारोऽयं गृहं गच्छ; न मे भयम्। अष्टमाद् युवयोर्गर्भान्मृत्युर्मे विहितो ध्रुवम्॥
Verse 61
तथेति सुतमादाय ययावानकदुन्दुभि: । नाभ्यनन्दत तद्वाक्यमसतोऽविजितात्मन: ॥ ६१ ॥
तथेति सुतमादाय ययावानकदुन्दुभिः। असतोऽविजितात्मनः तद्वाक्यं नाभ्यनन्दत॥
Verse 62
नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषित: । वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रिय: ॥ ६२ ॥ सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रता: ॥ ६३ ॥
व्रजे नन्दादयो गोपाः तेषां योषितश्च ये। वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रियः॥ सर्वे वै देवताप्रायाः उभयोरपि भारत। ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रताः॥
Verse 63
नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषित: । वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रिय: ॥ ६२ ॥ सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रता: ॥ ६३ ॥
नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषित: । वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रिय: ॥ ६२ ॥ सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रता: ॥ ६३ ॥
Verse 64
एतत् कंसाय भगवाञ्छशंसाभ्येत्य नारद: । भूमेर्भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम् ॥ ६४ ॥
एतत् कंसाय भगवाञ्छशंसाभ्येत्य नारद: । भूमेर्भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम् ॥ ६४ ॥
Verse 65
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥
Verse 66
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥
ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥
Verse 67
मातरं पितरं भ्रातृन् सर्वांश्च सुहृदस्तथा । घ्नन्ति ह्यसुतृपो लुब्धा राजान: प्रायशो भुवि ॥ ६७ ॥
मातरं पितरं भ्रातृन् सर्वांश्च सुहृदस्तथा । घ्नन्ति ह्यसुतृपो लुब्धा राजान: प्रायशो भुवि ॥ ६७ ॥
Verse 68
आत्मानमिह सञ्जातं जानन्प्राग् विष्णुना हतम् । महासुरं कालनेमिं यदुभि: स व्यरुध्यत ॥ ६८ ॥
सः आत्मानम् इह सञ्जातं पूर्वजन्मनि विष्णुना हतं महासुरं कालनेमिं इति नारदात् ज्ञात्वा, यदुवंशसम्बद्धेषु सर्वेषु ईर्ष्यालुः अभवत्।
Verse 69
उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् । स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महाबल: ॥ ६९ ॥
महाबलः कंसः यदुभोजान्धकानाम् अधिपं पितरं उग्रसेनं स्वयमेव निगृह्य, शूरसेनदेशान् स्वयम् अभुङ्क्त शासनं चकार।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit treats Kṛṣṇa-kathā as the direct remedy for saṁsāra (repeated birth and death) and as the consummation of paramparā knowledge. Facing imminent death, he demonstrates the Bhagavata’s ideal: exclusive absorption in Vāsudeva through hearing, which eclipses bodily hunger and thirst and fixes consciousness in the true goal (puruṣārtha) of liberation through bhakti.
Kaṁsa’s reaction to the prophecy shows adharma rooted in envy and fear: he is ready to murder his own sister, violating basic kṣatriya and human ethics. Vasudeva counters with dharmic reasoning—inevitability of death, transmigration, and the karmic consequences of envy—yet Kaṁsa’s rākṣasa-like disposition makes him indifferent to sin, illustrating how power divorced from dharma becomes destructive.
The chapter states that many associates in the Yadu-Vṛṣṇi line and Vraja community are devas taking birth by Viṣṇu’s order to assist the Lord’s mission of reducing the earth’s burden and participating in His līlā. This frames Kṛṣṇa’s advent as a coordinated cosmic event (poṣaṇa/rakṣā) while preserving the intimacy of humanlike relationships central to līlā.
In many transmitted editions and compiled datasets, repetitions can appear due to recension overlaps, formatting duplication, or editorial aggregation. Interpreting the chapter’s intent, the repeated passage reinforces Parīkṣit’s personal indebtedness to Kṛṣṇa’s protection and his urgency to hear the Lord’s transcendental qualities.