Adhyaya 23
Bali Liberated, Prahlāda Blessed, and Vāmana Accepted as Universal Protector
भगवतः अन्तिमवचनानन्तरं भक्त्याविष्टो बलिमहाराजः स्तुतिं प्रणामांश्च कृत्वा वरुणस्य नागपाशात् विमुच्य सुतलं प्रविशति। भगवान् इन्द्राय स्वर्गाधिपत्यं पुनर्ददाति, अदितेः कामं पूरयन् लोकव्यवस्थां स्थिरीकरोति। बलिविमोचनं वरं च श्रुत्वा प्रह्लादः गम्भीरभक्तिविचारान् निवेदयति—परमात्मा समोऽपि भक्तान् विशेषेण अनुगृह्णाति; कल्पवृक्षवत् यथोपगमनं तथैव प्रत्युपकारः, तस्य ‘पक्षपातः’ दिव्यनियमत्वमेव। ततः भगवान् प्रह्लादं सुतलं गन्तुं आज्ञापयति, तत्र चतुर्भुज-नारायणरूपेण नित्यदर्शनं दास्यामीति प्रतिजानन् कर्मबन्धात् विमोचयति। हरिः शुक्रम् अपि यज्ञदोषान् निर्दिश्य शमयितुं वदति; शुकः नामसंकीर्तनं सर्वदोषहरं इति स्वीकृत्य विधिविशेषान् संशोधयति। अन्ते देवर्षयः उपेन्द्रं (वामनं) वेदधर्मयोः परमपालकं स्वीकुर्वन्ति; इन्द्रः तस्य रक्षणे राज्यं पुनर्लभते। शुकदेवः वामन-त्रिविक्रमकथाश्रवणस्य मोक्षदं माहात्म्यं प्रशंसन्, अवतारकथैव भागवते शासनात् मोक्षपर्यन्तं मार्ग इति उपसंहरति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोऽखिलसाधुसम्मत: । बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं पुरातनं पुरुषं परमेश्वरं वदन्तं श्रुत्वा बलिर्महानुभावोऽखिलसाधुसम्मतः। बद्धाञ्जलिर्बाष्पाकुलनेत्रो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिरा प्रत्युवाच।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृत: समुद्यम: प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहित: । यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरै- रलब्धपूर्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पित: ॥ २ ॥
श्रीबलिरुवाच—अहो नमस्कर्तुमुद्यममात्रेणापि प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहितस्य ते प्रभावः। यद् लोकपालैरमरैश्चालब्धपूर्वोऽनुग्रहः सोऽपि मय्यपसदेऽसुरेऽर्पितः।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं तत: । विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्त: सहासुरै: ॥ ३ ॥
श्रीशुक उवाच—इत्युक्त्वा हरिमानत्य ततः सभवं ब्रह्माणं शिवं च प्रणम्य। नागपाशबन्धनात् प्रमुक्तो बलिः सहासुरैः प्रीतः सुतलं विवेश।
Verse 4
एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् । पूरयित्वादिते: काममशासत् सकलं जगत् ॥ ४ ॥
एवं भगवानिन्द्राय त्रिविष्टपं प्रत्यानीय अदितेः कामं पूरयित्वा सकलं जगद् अशासत्।
Verse 5
लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् । निशाम्य भक्तिप्रवण: प्रह्लाद इदमब्रवीत् ॥ ५ ॥
लब्धप्रसादं विमुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिं निशाम्य भक्तिप्रवणः प्रह्लाद इदमब्रवीत्।
Verse 6
श्रीप्रह्लाद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्व: किमुतापरेऽन्ये । यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
श्रीप्रह्लाद उवाच—नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्वः किमुतापरेऽन्ये। यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रिः॥
Verse 7
यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादय: शरणदाश्नुवते विभूती: । कस्माद् वयं कुसृतय: खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवत: प्रणीता: ॥ ७ ॥
यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादयः शरणदाश्नुवते विभूतीः। कस्माद्वयं कुसृतयः खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवतः प्रणीताḥ॥
Verse 8
चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया- लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मन: समदृशोऽविषम: स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभाव: ॥ ८ ॥
चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया-लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य। सर्वात्मनः समदृशोऽविषमः स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः॥
Verse 9
श्रीभगवानुवाच वत्स प्रह्लाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् । मोदमान: स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह ॥ ९ ॥
श्रीभगवानुवाच—वत्स प्रह्लाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम्। मोदमानः स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह॥
Verse 10
नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् । मद्दर्शनमहाह्लादध्वस्तकर्मनिबन्धन: ॥ १० ॥
नित्यं त्वं तत्र मां द्रक्ष्यसि शङ्खचक्रगदापद्मधरं गदापाणिमवस्थितम्। मद्दर्शनजनितमहाह्लादेन ध्वस्तकर्मनिबन्धनो भूयः कर्मबन्धं न प्राप्स्यसि॥
Verse 11
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, बलिना सह प्रह्लादोऽमलप्रज्ञः कृताञ्जलिर्भगवतोऽाज्ञां मूर्ध्न्याधाय ‘बाढम्’ इत्युवाच। आदिपुरुषं परिक्रम्य प्रणम्य तदनुज्ञातः स सर्वासुरचमूपतिः सुतलाख्यं महाबिलं प्रविवेश॥
Verse 12
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, बलिना सह प्रह्लादोऽमलप्रज्ञः कृताञ्जलिर्भगवतोऽाज्ञां मूर्ध्न्याधाय ‘बाढम्’ इत्युवाच। आदिपुरुषं परिक्रम्य प्रणम्य तदनुज्ञातः स सर्वासुरचमूपतिः सुतलाख्यं महाबिलं प्रविवेश॥
Verse 13
अथाहोशनसं राजन्हरिर्नारायणोऽन्तिके । आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम् ॥ १३ ॥
श्रीशुक उवाच—ततः हरिर्नारायणो राजन्, अन्तिके निषण्णं शुक्रमृत्विजां मध्ये ब्रह्मवादिनां सदसि संबोधयामास॥
Verse 14
ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वत: । यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् ॥ १४ ॥
ब्रह्मन्, सन्तनो शिष्यस्य बल्याः कर्मच्छिद्रं वितन्वतः। यत् तत्कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत्॥
Verse 15
श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् । यज्ञेशो यज्ञपुरुष: सर्वभावेन पूजित: ॥ १५ ॥
श्रीशुक्र उवाच—हे प्रभो! यज्ञकर्मसु भवान् एव कर्मेश्वरः, यज्ञेशो यज्ञपुरुषश्च सर्वभावेन पूज्यः। यः त्वां सम्यक् तुष्टवान्, तस्य यज्ञकर्मणि कुतो वैषम्यं दोषो वा?
Verse 16
मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुत: । सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव ॥ १६ ॥
मन्त्रतः तन्त्रतः छिद्रं देशकालार्हवस्तुतः च यत् स्यात्, तत् सर्वं तव अनुसङ्कीर्तनं निश्छिद्रं करोति; नामोच्चारणेन सर्वदोषा निवर्तन्ते।
Verse 17
तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम् । एतच्छ्रेय: परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम् ॥ १७ ॥
तथापि, हे भूमन्, वदतः तव अनुशासनं करिष्यामि। एतदेव पुंसां परं श्रेयः—यत् तव आज्ञाम् अनुपालनम्।
Verse 18
श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवानिति । यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभि: सह ॥ १८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं हरेराज्ञां प्रतिनन्द्य उशना भगवान् इति, बलेः विप्रर्षिभिः सह यज्ञच्छिद्रं समाधत्त; यज्ञदोषान् सम्यक् पूरयामास।
Verse 19
एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरि: । ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत्परैर्हृतम् ॥ १९ ॥
एवं, राजन्, वामनो हरिः बलेः महीम् भिक्षित्वा, यत् परैः हृतं त्रिदिवं, तत् भ्रात्रे महेन्द्राय ददौ; इन्द्राय स्वर्गराज्यं प्रत्यपादयत्।
Verse 20
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवैर्देवर्षिभिः पितृलोकवासिभिर्मनुभिर्मुनिभिश्च, दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यैः सह, कुमारेण भवेन च, सर्वेषां रक्षणाय वामनदेवं पतिं स्वीकृतवान्; कश्यपादित्योः प्रीत्यै सर्वभूतहिताय च।
Verse 21
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
कश्यपस्यादितेः प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च। लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम्॥
Verse 22
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशसः श्रियः। मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयोः॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये; तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप॥
Verse 23
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये। तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप॥
Verse 24
ततस्त्विन्द्र: पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् । लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदित: ॥ २४ ॥
ततः इन्द्रः पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम्। लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदितः॥
Verse 25
प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालित: । श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वस: ॥ २५ ॥
उपेन्द्रस्य भुजैः पालित इन्द्रः त्रिभुवनं पुनः प्राप्य स्वपदं प्रतिपेदे। परमश्रिया समन्वितो निर्भयो मुदितश्च बभूव॥
Verse 26
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
ब्रह्मा शर्वः कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयः, पितरः सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये। ते सर्वे विष्णोः परमाद्भुतं सुमहत्कर्म गायतः स्वस्वधिष्ण्यानि जग्मुः, अदितिं च प्रशशंसुः॥
Verse 27
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
ब्रह्मा शर्वः कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयः, पितरः सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये। ते सर्वे विष्णोः परमाद्भुतं सुमहत्कर्म गायतः स्वस्वधिष्ण्यानि जग्मुः, अदितिं च प्रशशंसुः॥
Verse 28
सर्वमेतन्मयाख्यातं भवत: कुलनन्दन । उरुक्रमस्य चरितं श्रोतृणामघमोचनम् ॥ २८ ॥
कुलनन्दन परीक्षित! उरुक्रमस्य वामनदेवस्य चरितं सर्वमेतत् मया तेऽख्यातम्। एतच्छ्रवणात् श्रोतारोऽघफलैः निश्चयेन विमुच्यन्ते॥
Verse 29
पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो य: पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्य: । किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य इत्याह मन्त्रदृगृषि: पुरुषस्य यस्य ॥ २९ ॥
उरुविक्रमतोऽस्य महिम्नः पारं गृणानो मर्त्यः कथं मिमीयात्? यः पार्थिवानि रजांसि विममे, तस्य महिमानं न जातो न जायमानो मर्त्य उपैति—इति मन्त्रदृगृषिर्वसिष्ठो गायत्॥
Verse 30
य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम् ॥ ३० ॥
यः इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मणः अवतारानुचरितं शृण्वन् परां गतिं याति।
Verse 31
क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे । यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदु: ॥ ३१ ॥
दैवे पित्र्येऽथ मानुषे कर्मणि क्रियमाणे यत्र यत्र वामनदेवकथा अनुकीर्त्येत, तत् तेषां सुकृतं विदुः।
Frequently Asked Questions
Bali’s release shows that the Lord’s ‘punishment’ of a devotee is actually purification and protection (poṣaṇa). Sutala is not mere exile; it becomes a divinely guarded realm where the Lord’s presence ensures Bali’s security and spiritual elevation. The episode teaches that surrender may involve apparent loss (kingdom) but culminates in a higher gain—direct divine shelter and lasting auspiciousness.
Prahlāda explains that the Lord, as Supersoul, is fully aware and equal toward all, but He reciprocates with living beings according to their approach. Just as a desire tree yields according to one’s desire, the Lord’s special favor is a response to bhakti and surrender, not arbitrary bias. Therefore, His devotion-centered ‘preference’ is an expression of spiritual justice, not material partiality.
Śukrācārya acknowledges that ritual performance can suffer defects of mantra pronunciation, timing, place, personnel, and paraphernalia. Yet because Viṣṇu is the yajña-puruṣa (the true recipient and lawgiver of sacrifice), sincere invocation of His holy name reconnects the act to its divine center, neutralizing technical shortcomings. The theological point is that bhakti (nāma) perfects karma-kāṇḍa by aligning it with the Lord’s pleasure.
Indra represents delegated cosmic administration, but he remains a jīva within the system and thus vulnerable to rivalry and karmic fluctuation. Upendra (Vāmana/Viṣṇu) is the transcendent protector of Veda, dharma, fame, opulence, auspiciousness, vows, elevation, and liberation—values that exceed political control. By accepting Vāmana as protector, the devas affirm that cosmic order is secure only when rooted in Viṣṇu-tattva, not merely in bureaucratic power.