Adhyaya 16
Aditi’s Lament and Kaśyapa’s Instruction of the Payo-vrata (Milk Vow) to Please Keśava
देवाः (अदितेः पुत्राः) स्वर्गपदात् पतिताः, असुरैः स्वर्गोऽधिगतः; तदा अदितिः अनाथेव शोकाकुला। कश्यपः तपसः प्रत्यागत्य आश्रमस्य उत्सवाभावं दृष्ट्वा गार्हस्थ्यधर्मे किञ्चिद् व्यतिक्रमं शङ्कते—अतिथिसत्कारः, अग्निहोत्रपालनं, ब्राह्मणपूजा च—गृहस्थस्य समाजधर्मकेन्द्रत्वं दर्शयन्। अदितिः सर्वं सम्यगाचरितमिति निवेद्य, देवतानां विस्थापनमेव शोककारणमिति वदति, तथा भगवतः समदर्शित्वं सति भक्तेषु विशेषानुग्रहं स्मारयित्वा रक्षणं याचते। कश्यपः तां देहकुटुम्बासक्तेः निवर्त्य, हृदि स्थितस्य वासुदेवस्यैकान्तभक्तिमेव परमौषधमिति उपदिशति। उपायं पृष्टा सा, ब्रह्मणा प्रदत्तं पयोव्रतविधानं श्रावयति—फाल्गुनशुक्लपक्षे द्वादशाहं शौचमन्त्रजपदेवपूजाहोमोपहारब्राह्मणभोजनब्रह्मचर्यसरलताविष्णुप्रसादसर्ववितरणादिभिः केशवप्रीतये। एषोऽध्यायः देवानां संकटात् भगवदवतारप्रसङ्गस्य भूमिं, अदितेः नियतभक्त्या, संयोजयति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं देवपुत्रेषु नष्टेषु दैत्यैस्त्रिविष्टपे हृते, देवमाता अदितिः तदा अनाथवद् अत्यर्थं पर्यतप्यत्।
Verse 2
एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥
एकदा चिरात् समाधेर्विरतः भगवान् कश्यपः तस्या आश्रममगात्; तं निरुत्सवं निरानन्दं ददर्श।
Verse 3
स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥
स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः; सभाजितो यथान्यायं तामिदमाह—हे कुरूद्वह।
Verse 4
अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥
भद्रे, अद्य लोके विप्राणां धर्मस्य च जनस्य च मृत्युछन्दानुवर्तिनां किमप्यभद्रं न जातम् इति मे शङ्का।
Verse 5
अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥
गृहमेधिनि भामिनि, गृहेषु धर्मार्थकामानां यथाविधि योगे सति अयोगिनामपि कर्म योगिनां समं भवति; तत्र किञ्चिद्व्याकुल्यं किमभूत्?
Verse 6
अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्वचित् ॥ ६ ॥
अपि त्वं कुटुम्बासक्तया अतिथीन् अकस्मादागतान् सम्यगनर्हयित्वा गृहादपूजितान् प्रेषितवती, प्रत्युत्थानेन वा कदाचित् न कृतवती?
Verse 7
गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥
येषु गृहेषु अतिथयो जलैरपि नार्चिताः सन्तो निर्यान्ति, तानि गृहा नूनं शृगालगृहसदृशा क्षेत्रकुहरोपमाः।
Verse 8
अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥
भद्रे पतिव्रते, मयि देशान्तरं प्रोषिते कदाचित् त्वम् उद्विग्नधिया सती वेलायामग्निषु घृतहविर्नाहुतवती किम्?
Verse 9
यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥
अग्निब्राह्मणयोः पूजया गृहस्थः कामदुघान् लोकान् प्राप्नोति; यतोऽग्निर्ब्राह्मणाश्च सर्वदेवात्मनः श्रीविष्णोर्मुखं मताः।
Verse 10
अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥
अपि ते पुत्राः सर्वे कुशलिनो मनस्विनि? भवत्या लक्षणैरहं लक्षये आत्मानम् अस्वस्थं; किमिदं कारणम्?
Verse 11
श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥
श्रीअदितिरुवाच—भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन् धर्मस्यास्य जनस्य च; त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे।
Verse 12
अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥
अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सवः—सर्वं मया सम्यगुपचर्यते; भगवन् ब्रह्मन्, त्वदनुध्यानान्न धर्मो रिष्यति।
Verse 13
को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥
को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः, यस्या भवान् प्रजाध्यक्षः एवं धर्मान् प्रभाषते?
Verse 14
तवैव मारीच मन:शरीरजा: प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥
मारीचतनय, तव मनःशरीरजाः प्रजाः सत्त्व-रजस्-तमोमयाः; असुरदेवादिषु त्वं समोऽसि प्रभो। तथापि सर्वसमोऽपि परमेश्वरः भक्तेषु विशेषतः प्रसन्नो भवति॥
Verse 15
तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥
तस्माद् ईश, भजन्त्या मे श्रेयः चिन्तय सुव्रत। सपत्नैर् हृतश्रियः हृतस्थानान् नः पाहि प्रभो॥
Verse 16
परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥
परैर्विवासिता चाहं मग्ना व्यसनसागरे। ऐश्वर्यं श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम॥
Verse 17
यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥
यथा तानि पुनः साधो प्रपद्येरन् ममात्मजाः। तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम॥
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥
श्रीशुक उवाच—एवमभ्यर्थितोऽदित्या कश्यपो मुनिराह स्मयन्निव। ‘अहो मायाबलं विष्णोः, स्नेहबद्धमिदं जगत्’॥
Verse 19
क्व देहो भौतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥
क्व देहो भौतिकोऽनात्मा पञ्चभूतमयोऽपि सन्, क्व चात्मा प्रकृतेः परः शुद्धो नित्यः सनातनः। देहाभिमानतो लोके पतिपुत्रादिसंज्ञकाः, सम्बन्धा भ्रान्तिमात्रा हि मोह एव हि कारणम्॥
Verse 20
उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥
उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम्, सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम्। तमेव शरणं गत्वा भजस्व भक्तिभावतः, स सर्वमङ्गलं दातुं समर्थो नान्य एव हि॥
Verse 21
स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥
स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकम्पनः, अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम। तस्मात् तमेव शरणं भजस्व दृढनिश्चया, भक्त्या सिद्धिर्भवत्येव नान्योपायैः कदाचन॥
Verse 22
श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥
श्रीअदितिरुवाच—केनाहं विधिना ब्रह्मन् उपस्थास्ये जगत्पतिम्, यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम्। तद् मे ब्रूहि महाभाग नियमं पूजनक्रमम्, येन तुष्येत गोविन्दो मम चेष्टितसिद्धये॥
Verse 23
आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥
आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम्, आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः। भक्त्या यं पूजयित्वाहं शरणं प्राप्नुयां प्रभोः, येन नः संकटाद् घोरात् त्राणं स्यात् शीघ्रमच्युतात्॥
Verse 24
श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥
श्रीकश्यप उवाच—प्रजाकामेन मया पद्मजं ब्रह्माणं भगवान् पृष्टः। यद् यथा स माम् अवदत्, तत् एव तेऽहं प्रवक्ष्यामि—केशवतोषणं व्रतम्॥
Verse 25
फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥
फाल्गुनमासस्य शुक्लपक्षे द्वादशाहं पयोव्रतं कुर्यात्। परमभक्त्या अरविन्दाक्षं भगवन्तं समर्चयेत्॥
Verse 26
सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥
सिनीवाल्यां वराहखातमृदा देहं लिप्य स्नायात् प्रवाहिणि सरिति। यदि सा मृद् लभ्येत, स्नानकाले इमं मन्त्रं जपेत्॥
Verse 27
त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥
हे देवि भूमे! त्वम् आदिवराहेण भगवता रसाया: स्थानमिच्छता उद्धृता। नमस्तुभ्यं; मम पाप्मानं प्रणाशय॥
Verse 28
निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥
निर्वर्तितात्मनियमः समाहितो देवमर्चयेत्। अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि च॥
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥
Verse 30
नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥
नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥
Verse 31
नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:शृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥
नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:शृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥
Verse 32
नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥
नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥
Verse 33
नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥
नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥
Verse 34
नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥
नमस्ते आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः । नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः ॥
Verse 35
नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥
नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥
Verse 36
त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥
त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥
Verse 37
अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥
अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥
Verse 38
एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥
एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभिः ॥
Verse 39
अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥
आदौ द्वादशाक्षरविद्यां जपन् भक्तो गन्धमाल्यादिभिरर्चयेत्। ततः पयसा विभुं स्नापयित्वा वस्त्रैः उपवीतेनाभरणैश्च विभूषयेत्। पाद्योपस्पर्शनं दत्त्वा पुनर्गन्धधूपादिभिरर्चयेत्॥
Verse 40
शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥
विभवे सति पयसि शृतं शाल्यन्नं नैवेद्यं निवेदयेत्। ससर्पिः सगुडं दत्त्वा मूलविद्यया जुहुयात्॥
Verse 41
निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥
तन्निवेदितं प्रसादं तद्भक्ताय दद्यात्, वा किञ्चिद्दत्त्वा स्वयम् अपि भुञ्जीत। ततः आचमनं दत्त्वा देवमर्चयित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्॥
Verse 42
जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥
ततः अष्टोत्तरशतं जपेत्, स्तुतिभिः प्रभुं स्तुवीत। प्रदक्षिणं कृत्वा भूमौ दण्डवन्मुदा प्रणमेत्॥
Verse 43
कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वयवरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥
तच्छेषं पुष्पतोयादि शिरसि कृत्वा ततः देवमुद्वासयेत्। अनन्तरं यथोचितं पायसेन द्वौ वरान् विप्रान् भोजयेत्॥
Verse 44
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
भोजितान् ब्राह्मणान् सम्यक् सभाज्य तैरनुज्ञातः सस्नेहैः स्वजनैः सह शेषं प्रसादं भुञ्जीत। तद्रात्रौ ब्रह्मचर्यं पालयेत्; श्वः प्रातः पुनः स्नातः शुचिः सुसमाहितः पयसा विष्णोर्मूर्तिं स्नापयित्वा यथोक्तविधिना यावद्व्रतसमापनं समर्चयेत्।
Verse 45
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
भोजितान् ब्राह्मणान् सम्यक् सभाज्य तैरनुज्ञातः सस्नेहैः स्वजनैः सह शेषं प्रसादं भुञ्जीत। तद्रात्रौ ब्रह्मचर्यं पालयेत्; श्वः प्रातः पुनः स्नातः शुचिः सुसमाहितः पयसा विष्णोर्मूर्तिं स्नापयित्वा यथोक्तविधिना यावद्व्रतसमापनं समर्चयेत्।
Verse 46
पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनादृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥
पयोभक्षः श्रद्धया भक्त्या विष्णुमर्चयन् इदं व्रतं चरेत्। पूर्ववत् अग्नौ जुहुयात्, ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्।
Verse 47
एवं त्वहरह: कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥
एवं द्वादशाहं यावत् अहर्हरः पयोव्रतं कुर्यात्—हरेराराधनं होमं अर्हणं च द्विजतर्पणम्।
Verse 48
प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥
प्रतिपद्दिनमारभ्य यावत् शुक्लत्रयोदशीम्। ब्रह्मचर्यं अधःस्वप्नं त्रिषवणस्नानं चरेत्॥
Verse 49
वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥
एतस्मिन् कालेऽसदालापं भोगविषयानुच्चावचान् च वर्जयेत्। सर्वभूतेष्वहिंस्रः, सर्वेषां प्रति निरमात्सरः, वासुदेवपरायणो भवेत्तथा॥
Verse 50
त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥
ततः त्रयोदश्यां विष्णोर्विभोः पञ्चकैः स्नपनं शास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदैर्ब्राह्मणैः कारयेत्॥
Verse 51
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
वित्तशाठ्यविवर्जितः शिपिविष्टाय विष्णवे महतीं पूजां कुर्यात्। पयसि घृतेन च चरुं निरूप्य, तेन पुरुषसूक्तेन सुसमाहितः पुरुषं यजेत; नानारससम्पन्नं नैवेद्यं च दद्यात्, यत् पुरुषं तुष्टिं नयति॥
Verse 52
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
वित्तशाठ्यविवर्जितः शिपिविष्टाय विष्णवे महतीं पूजां कुर्यात्। पयसि घृतेन च चरुं निरूप्य, तेन पुरुषसूक्तेन सुसमाहितः पुरुषं यजेत; नानारससम्पन्नं नैवेद्यं च दद्यात्, यत् पुरुषं तुष्टिं नयति॥
Verse 53
आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥
ज्ञानसम्पन्नम् आचार्यं ऋत्विजश्च वस्त्राभरणधेनुभिः तोषयेत्; तद् हरेराराधनं विष्ण्वाराधनाख्यं विधिं विद्धि॥
Verse 54
भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥
हे शुचिस्मिते, गुणवता सदन्नेन तान् भोजयेत्; शक्त्या तत्र समागतान् अन्यांश्च ब्राह्मणान् अपि प्रसादवितरणेन तर्पयेत्।
Verse 55
दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥
गुरवे दक्षिणां दद्याद् ऋत्विग्भ्यश्च यथार्हतः; अन्नाद्येन समुपागतान् अश्वपाकांश्च प्रीणयेत्।
Verse 56
भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥
भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु; विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः।
Verse 57
नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥
नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः; कारयेत् तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम्।
Verse 58
एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥
एतत् पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम्; पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम्।
Verse 59
त्वं चानेन महाभागे सम्यक्चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥
हे महाभागे, अनेन सम्यक्-चीर्णेन पयोव्रतेन शुद्धभावेन नियतात्मा त्वम् अव्ययं केशवं स्वात्मना भज।
Verse 60
अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥
अयं पयोव्रतः सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रतमिति स्मृतः; भद्रे, एष तपसां सारः, दानरूपश्च, ईश्वरतर्पणहेतुः।
Verse 61
त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥
त एव नियमाः साक्षात् त एव च यमोत्तमाः; येन तपो दानं व्रतं यज्ञश्च, अधोक्षजः तुष्यति।
Verse 62
तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥
तस्मादेतद् व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धया आचर; भगवान् परितुष्टः सन् ते वरान् आशु विधास्यति।
Frequently Asked Questions
Payo-vrata functions as a bridge from crisis to avatāra: it converts Aditi’s political loss into devotional qualification. The ritual’s elements—purity, mantra, Deity worship, feeding brāhmaṇas, celibacy, simplicity, and prasāda distribution—are framed as bhakti-aṅgas meant to please Keśava, establishing that lasting protection comes from Vāsudeva rather than from mere strategy or lineage power.
He first checks for disruptions in dharma within the āśrama—neglect of guests, sacrificial fire, and brāhmaṇa honor—because in Bhāgavata ethics, social and cosmic stability mirrors household religiosity. When Aditi confirms these duties are intact, the narrative clarifies that her grief is not domestic failure but the devas’ dispossession, which must be remedied through the Lord’s favor.
Kaśyapa states he received the method from Lord Brahmā. This establishes paramparā-authority (śāstric transmission) and signals that the vow is not a private invention but a vetted Vedic process, now repurposed in the Bhāgavata to culminate in devotion to Keśava.
Because the Bhāgavata frames Viṣṇu worship as inherently expansive and compassionate: the yajamāna’s offering becomes sanctified food meant for broad distribution. The text explicitly links the Lord’s pleasure to the community being fed, teaching that devotion expresses itself as both reverence to learned guides and mercy to all beings.