Adhyaya 1
Manvantara Enumerations Begin: Svāyambhuva’s Austerity, Yajñapati’s Protection, and the Avatāras up to Hari (Gajendra Prelude)
परीक्षित् स्वायम्भुवमन्वन्तरवंशं श्रुत्वा अन्येषां मनूनां तेषु भगवतः मन्वन्तरावताराणां च विस्तरं पप्रच्छ। शुकदेवः अस्मिन् कल्पे षट् मनवः अतीता इति निरूप्य प्रथमं स्वायम्भुवं स्मारयामास। मनोः कन्याभ्यां भगवतः आविर्भावौ—कपिलः (पूर्वोक्तः) तथा यज्ञपतिः/यज्ञमूर्तिः—इति तस्य चरितस्योपक्रमं करोति। स्वायम्भुवः राजभोगं परित्यज्य घोरं तपः कृत्वा उपनिषत्स्वरूपेण सर्वव्यापिनं साक्षिणं परात्मानं द्वन्द्वातीतं विश्वशरीरं कर्मबन्धवर्जितकर्ममार्गप्रदर्शकं च स्तौति, मनुष्यांश्च भगवद्धर्मानुगमनाय प्रेरयति। दैत्याः ध्यानस्थं मनुं भक्षितुमुद्यताः; तदा यज्ञपतिः यामैर्देवैश्च सह आगत्य तान् निहत्य इन्द्रपदं स्वीकृतवान्। अनन्तरं शुकदेवः परेषां मन्वन्तराणां गणनां करोति—स्वारोचिषे विभ्ववतारः, उत्तमे सत्यसेनावतारः, तामसे च—अन्ते हरिं निर्दिशति यः गजेन्द्रं मोचयति। तस्य मोक्षकथां श्रोतुमुत्कण्ठितः परीक्षित्, ततः परं अध्याये गजेन्द्रमोक्षविस्तरः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥
श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुतः। यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व नः॥
Verse 2
मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम् ॥ २ ॥
मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः। गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम्॥
Verse 3
यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥
यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावनः। कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा॥
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच मनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥
श्रीशुक उवाच—अस्मिन् कल्पे षट् मनवो व्यतीताः स्वायम्भुवादयः। यत्राद्यः स्वायम्भुवो मया कथितो देवादीनां च सम्भवः॥४॥
Verse 5
आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥
आकूत्यां देवहूत्यां च मनोर्दुहित्रोः सुतौ हरेः। धर्मज्ञानोपदेशार्थं यज्ञः कपिल एव च॥५॥
Verse 6
कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥
कपिलस्य पुरा कर्म कृतं मया समनुवर्णितम्। इदानीं यज्ञपतेः कर्म वक्ष्ये कुरूद्वह॥६॥
Verse 7
विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥
विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः। विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत्॥७॥
Verse 8
सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥
सुनन्दातट एकपादेन स्पृशन् भुवं वर्षशतम्। घोरं तपस्तप्यमानोऽन्वाह भारत इदं वचः॥८॥
Verse 9
मनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥
मनुरुवाच—येन विश्वं चेतयते स एव परमजीवः; विश्वेन न स चेतितः। सर्वे शयाने मौने च साक्षी जागर्ति; जीवो न तं वेद, स तु सर्वं वेद॥
Verse 10
आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥
आत्मना वास्यमिदं विश्वं यत्किञ्चिज्जगत्यां चराचरम्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः—स्वभागमात्रं गृहाण; मा गृधः कस्यस्विद्धनम्॥
Verse 11
यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥
यो विश्वकर्माणि सततं पश्यति, तं न कश्चन पश्यति; न चक्षुःशक्तिर्नश्यति तस्य। तस्मात् भूतनिलयं देवं सुपर्णं—जीवसखं परमात्मानं—उपासीत॥
Verse 12
न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तदृतं महत् ॥ १२ ॥
न यस्याद्यन्तौ न मध्यं च; न स्वः परो नान्तरं न बहिः। यदस्माद् विश्वस्य द्वैतानि दृश्यन्ते, विश्वं च तदपि तस्यैव रूपम्। स परः सत्यं महत् पूर्णः॥
Verse 13
स विश्वकाय: पुरुहूत ईश: सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥
स विश्वकायः पुरुहूत ईशः सत्यः स्वयंज्योतिरजः पुराणः। अस्य जन्मादि धत्तेऽजयात्मशक्त्या; तां विद्यया उदस्य निरीह आस्ते॥
Verse 14
अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥
अथाग्रे ऋषयः कर्माणि लोकान् प्रवर्तयन्ति, यत् कर्मफलरागवर्जितं निष्कर्मत्वं प्राप्येत। शास्त्रोक्तकर्मारम्भं विना पुरुषः प्रायः कैवल्यं नाधिगच्छति, तस्मात् प्रथमं कर्मसु नियोज्यते॥
Verse 15
ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥
भगवान् ईशः स्वात्मलाभेनैव पूर्णार्थः सन् जगत्सृष्टि-स्थिति-प्रलयकर्माणि करोति, तथापि तत्र न विसज्जते। अतस्तदनुगामिनो भक्ताः अपि कर्मबन्धने न लिप्यन्ते॥
Verse 16
तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥
तं कर्मणि प्रवृत्तं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णं चानन्यचोदितम्। नॄन् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम्॥
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥
श्रीशुक उवाच—इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितं मनुं दृष्ट्वा, क्षुधार्ताः असुरा यातुधानाश्च तं जग्धुमभ्यद्रवन् शीघ्रम्॥
Verse 18
तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥
तान् तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः। यामैः परिवृतो देवैर्हत्वा शासत् त्रिविष्टपम्॥
Verse 19
स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥
अग्नेः सुतः स्वारोचिषो नाम द्वितीयो मनुरभवत्। तस्य च द्युमत्, सुषेणः, रोचिष्मान् इत्यादयः पुत्राः प्रमुखा आसन्॥
Verse 20
तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥
स्वारोचिषे मन्वन्तरे रोचन इन्द्रोऽभवत्, देवाश्च तुषितादयः। ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनो भगवद्भक्ताः आसन्॥
Verse 21
ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥
वेदशिरा नाम ऋषिः सुप्रसिद्धः आसीत्। तस्य तुषिता नाम्न्या भार्यायाः गर्भात् विभुरिति विख्यातो देवावतारो जज्ञे॥
Verse 22
अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥
विभुः कौमारब्रह्मचारी सन् आजीवनं न विवाहं चकार। तस्मात् अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयः धृतव्रताः संयम-तपःप्रभृतिषु शिक्षां लेभिरे॥
Verse 23
तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥
नृप, तृतीयो मनुः उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतः आसीत्। तस्य पुत्राः पवनः, सृञ्जयः, यज्ञहोत्रः इत्यादयः आसन्॥
Verse 24
वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥
तृतीयमन्वन्तरे वसिष्ठस्य प्रमदादयः पुत्राः सप्तर्षयः अभवन्। सत्याः वेदश्रुताः भद्राश्च देवगणाः, सत्यजित् इन्द्रपदं प्राप।
Verse 25
धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥
धर्मस्य पत्नी सूनृतायां भगवान् पुरुषोत्तमः सत्यसेन इति विख्यातः सत्यव्रतैः सह अवतीर्णः।
Verse 26
सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥
सत्यसेनः सत्यजित्सखः सन् अनृतव्रतान् दु:शीलान् असतः यक्षराक्षसान् भूतद्रुहः भूतगणांश्च अवधीৎ।
Verse 27
चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥
तृतीयमनोरुत्तमभ्राता तामस इति नाम्ना चतुर्थो मनुरभवत्। तामसस्य पृथुख्यातिनरकेतुप्रमुखा दश पुत्रा आसन्।
Verse 28
सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥
तामसमन्वन्तरे सत्यकाः हरयः वीराश्च देवाः आसन्। त्रिशिख इन्द्रः, ज्योतिर्धामप्रमुखाः सप्तर्षयः तामसेऽन्तरे आसन्।
Verse 29
देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥
हे नृप, वैधृतय इति विख्याताः विधृतेस्तनयाः देवा अभवन्। कालेन नष्टेषु वेदेषु ते स्वतेजसा वेदप्रामाण्यं विधृतवन्तः॥
Verse 30
तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥
तत्रापि हरिमेधसः पत्न्यां हरिण्यां भगवान् विष्णुः अजायत। स हरिरिति ख्यातः, येन भक्तो गजेन्द्रो ग्राहमुखात् मोचितः॥
Verse 31
श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥
श्रीराजोवाच—हे बादरायणि, वयं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामः। हरिः कथं ग्राहग्रस्तं गजपतिं तम् अमूमुचत्॥
Verse 32
तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥
तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम्। यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान् गीयते हरिः॥
Verse 33
श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम् ॥ ३३ ॥
श्रीसूत उवाच—विप्राः, प्रायोपविष्टेन परीक्षिताऽभ्यर्थितः स बादरायणिः। पार्थिवं प्रतिनन्द्य मुदा मुनीनां सदसि शृण्वतां कथामुवाच॥
Frequently Asked Questions
His renunciation models vairāgya and dharma: rulership is not for sense-enjoyment but for duty, and the culmination of duty is God-realization. Manu’s tapas and Upaniṣadic stuti teach that the Lord is the unseen witness and that one should live by what is allotted (without encroaching on others), progressing from regulated action toward liberation.
Yajñapati is an avatāra of Viṣṇu appearing through Ākūti, associated with yajña and cosmic order. In 8.1 he protects Svāyambhuva Manu from Rākṣasas and asuras, arrives with the Yāmas and devatās, destroys the aggressors, and assumes the post of Indra—showing divine governance and protection within manvantara administration.
The chapter begins enumerating the Manus of the present kalpa, highlighting at least the first four (Svāyambhuva, Svārociṣa, Uttama, Tāmasa) and their arrangements (Indra, devatās, sages) along with key avatāras (Vibhu, Satyasena, Hari). The listing establishes manvantara as a structured sacred history and prepares for the detailed avatāra episode of Hari saving Gajendra.
It grounds ethics and bhakti in theology: although no one sees the Supersoul, He sees all actions without diminution. Therefore one should not presume impunity, should respect others’ property, and should worship the Paramātmā who accompanies the jīva as a friend—linking cosmic metaphysics to daily conduct.