Atharva Veda 9.4.3 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 4, Mantra 3

Sukta 4

Sanskrit (Devanagari)

पुमा॑न॒न्तर्वा॒न्त्स्थवि॑रः॒ पय॑स्वा॒न् वसोः॒ कब॑न्धमृष॒भो बि॑भर्ति । तमिन्द्रा॑य प॒थिभि॑र्देव॒यानै॑र्हु॒तम॒ग्निर्व॑हतु जा॒तवे॑दाः

IAST Transliteration

púmān antarvā́nt stháviráḥ páyasvān vásor kábandham ṛṣabhó bibharti | tám índrāya pathíbhiḥ devayā́naiḥ hútam agnír vahatu jātávedāḥ

English Translation (Griffith/Whitney)

Male, inwardly full, stout, rich in milk—the Bull bears the very trunk of wealth. Him, offered for Indra, by paths that lead to Gods, let Agni Jātavedas convey.

Translation

पुमान् अन्तर्वान् स्थविरः पयस्वान्—वसोः कबन्धम् ऋषभो बिभर्ति। तमिन्द्राय हुतं देवयानैः पथिभिः जातवेदाः अग्निर्वहतु।

Word by Word

• पुमान्: the male (one)
• पुमान्: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पुमांस् (प्रातिपदिक)

• अन्तर्वान्: having an interior/inner (power)
• अन्तर्वान्: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: अन्तर् + वत् (प्रातिपदिक)

• स्थविरः: stout, firm, strong
• स्थविरः: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: स्थविर (प्रातिपदिक)

• पयस्वान्: abounding in milk/juice; rich in sap
• पयस्वान्: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: पयस् + वत् (प्रातिपदिक)

• वसोः: of wealth; of the Vasu (treasure)
• वसोः: सम्बन्ध (genitive)
• Type: Noun
• Root: वसु (प्रातिपदिक)

• कबन्धम्: the trunk/body; a headless torso
• कबन्धम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: कबन्ध (प्रातिपदिक)

• ऋषभः: the bull; the best/foremost one
• ऋषभः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: ऋषभ (प्रातिपदिक)

• बिभर्ति: bears, carries, supports
• बिभर्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √भृ (भरणे)

• तम्: him/that (one)
• तम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्द्राय: for Indra
• इन्द्राय: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• पथिभिः: by/with paths
• पथिभिः: करण
• Type: Noun
• Root: पथि (प्रातिपदिक; ‘path, way’)

• देवयानैः: by the god-going (divine) ways
• देवयानैः: करण
• Type: Adjective (used substantively)
• Root: देवयान (प्रातिपदिक)

• हुतम्: offered, oblated
• हुतम्: कर्म
• Type: Participle (past passive)
• Root: √हु (जुहोत्यादि) → हुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• अग्निः: Agni (fire)
• अग्निः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• वहतु: may (he) convey/carry
• वहतु: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √वह् (वहने)

• जातवेदाः: Jātavedas (Agni, ‘knower of births/all beings’)
• जातवेदाः: कर्तृ (अग्नेः विशेषणम्)
• Type: Noun (epithet)
• Root: जातवेदस् (प्रातिपदिक; epithet of Agni)

Attribution

Rishi: Not specified in the provided excerpt

Devata: Indra (recipient) and Agni Jātavedas (carrier); prosperity embodied as ṛṣabha

Chandas: Triṣṭubh-like (two hemistich structure; not explicitly given in the input)

Mantra Rasa

Primary: vira

Secondary: adbhuta