Adhyaya 3
Book 5 operationalizes the Vijigīṣu’s survival under stress by converting social spaces into intelligence-gathering surfaces. Chapter 3, culminating in these sūtras, shifts from remuneration logistics (bhakta-vetana-vikalpa: alternative structures of rations and pay) to the human terrain that reveals the army’s true condition. Kautilya treats compensation not only as welfare but as a diagnostic lever: when rations/pay are tuned, the state can observe loyalty, discipline, and susceptibility to subversion. The listed groups—sattrins, courtesans, artisans, performers, and punishment-hardened persons—are not ornamental; they are nodes of rumor, supply, morale, and vice through which soldiers’ intentions become legible. The pragmatic objective is to pre-empt indiscipline and infiltration by building a continuous, low-cost information system around the armed limb. Within the Saptāṅga, this strengthens the Army while indirectly protecting Treasury (waste avoidance) and Fort/Territory (internal stability) through calibrated surveillance and timely daṇḍa.
Sutras
Sutra 1
दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म समुदयपादेन स्थापयेत्कार्यसाधनसहेन वा भृत्यलाभेन ॥ कZ_०५.३.०१ ॥
दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म स्थापयेत्; समुदयपादेन वा कार्यसाधनसहेन भृत्यलाभेन।
Sutra 2
शरीरमवेक्षेत न धर्मार्थौ पीडयेत् ॥ कZ_०५.३.०२ ॥
शरीरम् अवेक्षेत; न धर्मार्थौ पीडयेत्।
Sutra 3
ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिष्योऽष्टचत्वारिंशत्साहस्राः ॥ कZ_०५.३.०३ ॥
ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिषीषु अष्टचत्वारिंशत्साहस्रं वेतनम्।
Sutra 4
एतावता भरणेनानास्पद्यत्वमकोपकं चैषां भवति ॥ कZ_०५.३.०४ ॥
एतावता भरणेन एते अनास्पद्यत्वम् अकोपकं च भवन्ति।
Sutra 5
दौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारश्चतुर्विंशतिसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०५ ॥
दौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारः चतुर्विंशतिसाहस्रं वेतनम्।
Sutra 6
एतावता कर्मण्या भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०६ ॥
एतावता सहाय्येन ते कर्मणि समर्था भवन्ति।
Sutra 7
कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वादशसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०७ ॥
कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वादशसाहस्राः।
Sutra 8
स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०८ ॥
स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति।
Sutra 9
श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्चाष्टसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०९ ॥
श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्चाष्टसाहस्राः।
Sutra 10
स्ववर्गानुकर्षिणो ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.१० ॥
स्ववर्गानुकर्षिणो ह्येतावता भवन्ति।
Sutra 11
पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश्च चतुःसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.११ ॥
पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश्च चतुःसाहस्राः।
Sutra 12
रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्विसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.१२ ॥
रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्विसाहस्राः।
Sutra 13
कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः ॥ कZ_०५.३.१३ ॥
कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः।
Sutra 14
शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश्च पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.१४ ॥
शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश्च पञ्चशताः।
Sutra 15
कुशीलवास्त्वर्धतृतीयशताः द्विगुणवेतनाश्चैषां तूर्यकराः ॥ कZ_०५.३.१५ ॥
कुशीलवाः अर्धतृतीयशतपणवेतनश्रेण्यां भवन्ति; एषां मध्ये तूर्यकराः द्विगुणवेतनाः भवन्ति।
Sutra 16
कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः ॥ कZ_०५.३.१६ ॥
कारवः शिल्पिनश्च विंशतिशतपणवेतनश्रेण्यां भवन्ति।
Sutra 17
चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकाउपस्थायिकपालकविष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः आर्ययुक्तारोहकमाणवकशैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश्च ॥ कZ_०५.३.१७ ॥
चतुष्पद-द्विपद-परिचारक-पारिकर्मिक-उपस्थायिक-पालक-विष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः; आर्ययुक्तारोहक-माणवक-शैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश्च।
Sutra 18
आचार्या विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथार्हं लभेरन्पञ्चशतावरं सहस्रपरम् ॥ कZ_०५.३.१८ ॥
आचार्याः विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथार्हं लभेरन्—पञ्चशतावरं सहस्रपरम्।
Sutra 19
दशपणिको योजने दूतो मध्यमः दशोत्तरे द्विगुणवेतन आयोजनशतादिति ॥ कZ_०५.३.१९ ॥
दशपणिको योजने दूतो मध्यमः; दशोत्तरे द्विगुणवेतनः—आयोजनशतादिति।
Sutra 20
समानविद्येभ्यस्त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु ॥ कZ_०५.३.२० ॥
समानविद्येभ्यः त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु।
Sutra 21
राज्ञः सारथिः साहस्रः ॥ कZ_०५.३.२१ ॥
राज्ञः सारथिः साहस्रः।
Sutra 22
कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः ॥ कZ_०५.३.२२ ॥
कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः।
Sutra 23
ग्रामभृतकसत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.२३ ॥
ग्रामभृतकसत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः।
Sutra 24
चारसंचारिणोऽर्धतृतीयशताः प्रयासवृद्धवेतना वा ॥ कZ_०५.३.२४ ॥
चारसंचारिणः अर्धतृतीयशतं वेतनं लभेरन्; प्रयासवृद्धवेतना वा (विशेषप्रयासे अधिकवेतनम्)।
Sutra 25
शतवर्गसहस्रवर्गाणामध्यक्षा भक्तवेतनलाभमादेशं विक्षेपं च कुर्युः ॥ कZ_०५.३.२५ ॥
शतवर्गसहस्रवर्गाणाम् अध्यक्षाः भक्तं वेतनं लाभम् आदेशं विक्षेपं च नियच्छेयुः।
Sutra 26
अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च ॥ कZ_०५.३.२६ ॥
राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च अविक्षेपः (स्थानान्तरणाभावः) स्यात्।
Sutra 27
नित्यमुख्याः स्युरनेकमुख्याश्च ॥ कZ_०५.३.२७ ॥
नित्यमुख्याः स्युः; अनेकमुख्याश्च (आवश्यकतानुसारम्)।
Sutra 28
कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन् ॥ कZ_०५.३.२८ ॥
कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन्।
Sutra 29
बालवृद्धव्याधिताश्चैषामनुग्राह्याः ॥ कZ_०५.३.२९ ॥
तेषु बालवृद्धव्याधिताश्च विशेषेण अनुग्राह्याः।
Sutra 30
प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषामर्थमानकर्म कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३० ॥
प्रेतकृत्येषु व्याधिषु सूतिकाकृत्येषु च एषाम् अर्थमानकर्म सहाय्यं कुर्यात्।
Sutra 31
अल्पकोशः कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात् अल्पं च हिरण्यम् ॥ कZ_०५.३.३१ ॥
अल्पकोशे कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात्, अल्पं च हिरण्यम्।
Sutra 32
शून्यं वा निवेशयितुमभ्युत्थितो हिरण्यमेव दद्यात् न ग्रामं ग्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम् ॥ कZ_०५.३.३२ ॥
शून्यप्रदेशं निवेशयितुमभ्युत्थितः हिरण्यमेव दद्यात्, न ग्रामम्—ग्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम्।
Sutra 33
एतेन भृतानामभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३३ ॥
एतेन एव विधिना भृतानाम् अभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात्।
Sutra 34
षष्टिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्यानुरूपं भक्तं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३४ ॥
षष्टिवेतनस्य मानं कृत्वा आढकं प्रमाणं स्थापयेत्; हिरण्यांशानुरूपं भक्तभत्तं निर्धारयेत्।
Sutra 35
पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये बहिः संधिदिवसवर्जं शिल्पयोग्याः कुर्युः ॥ कZ_०५.३.३५ ॥
पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये ग्रामाद् बहिः संधिदिवसवर्जं शिल्पाभ्यासं कुर्युः।
Sutra 36
तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात् अभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३६ ॥
तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात्, एषां शिल्पाभ्यासदर्शनं चाभीक्ष्णं कुर्यात्।
Sutra 37
कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणमायुधागारं प्रवेशयेत् ॥ कZ_०५.३.३७ ॥
कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणम् आयुधागारं प्रवेशयेत्।
Sutra 38
अशस्त्राश्चरेयुः अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात् ॥ कZ_०५.३.३८ ॥
अशस्त्राः चरेयुः—अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात्।
Sutra 39
नष्टं विनष्टं वा द्विगुणं दद्यात् ॥ कZ_०५.३.३९ ॥
नष्टं विनष्टं वा द्विगुणं दद्यात्।
Sutra 40
विध्वस्तगणनां च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.४० ॥
विध्वस्तगणनां च कुर्यात्।
Sutra 41
सार्थिकानां शस्त्रावरणमन्तपाला गृह्णीयुः समुद्रमवचारयेयुर्वा ॥ कZ_०५.३.४१ ॥
सार्थिकानां शस्त्रावरणम् अन्तपाला गृह्णीयुः, समुद्रम् अवचारयेयुः वा।
Sutra 42
यात्रामभ्युत्थितो वा सेनामुद्योजयेत् ॥ कZ_०५.३.४२ ॥
यात्राम् अभ्युत्थितो वा सेनाम् उद्योजयेत्।
Sutra 43
ततो वैदेहकव्यञ्जनाः सर्वपण्यान्यायुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दद्युः ॥ कZ_०५.३.४३ ॥
ततः वैदेहकव्यञ्जनादयः सर्वपण्यानि यात्राकाले आयुधीयेभ्यः द्विगुणप्रत्यादेयानि अग्रिमरूपेण दद्युः।
Sutra 44
एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति ॥ कZ_०५.३.४४ ॥
एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति।
Sutra 45
एवमवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति ॥ कZ_०५.३.४५ ॥
एवम् अवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं न अवाप्नोति।
Sutra 46
इति भक्तवेतनविकल्पः ॥ कZ_०५.३.४६ ॥
इति भक्तवेतनविकल्पः।
Sutra 47
दण्डवृद्धाश्च जानीयुः शौचाशौचमतन्द्रिताः ॥ कZ_०५.३.४७च्द् ॥
दण्डवृद्धाः च शौचाशौचं जानीयुः; अतन्द्रिताः सन्तो निरीक्षेरन्।
Frequently Asked Questions
Stable military discipline and reduced internal insecurity: fair/structured provisioning limits grievance, while continuous verification via social informant networks prevents corruption, desertion, and factionalization—protecting public order and the state’s capacity to defend and expand.
This passage implies (rather than enumerates) daṇḍa: those found in aśauca conduct—corruption, disloyalty, or indiscipline—are to be classified and subjected to proportionate punishment/administrative action under the king’s coercive authority, based on verified intelligence.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.