Adhyaya 12
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting administration into measurable procedures. Chapter 2.12 is a technical-legal bridge between natural resource geography and fiscal sovereignty: it tells the state how to recognize ores, mineral exudates, and their quality markers (color, weight, smell, texture, behavior in water/fire), and how to refine or stabilize them through prescribed ‘pratīvāpa’ (additives/fluxes) and treatments. The pragmatic objective is not curiosity about minerals but the conversion of uncertain mountain substances into certified, taxable, and storable value—gold, silver, copper, lead, tin—thereby thickening the kośa, which in Kauṭilya’s logic is the hinge of danda (capacity to compel) and yuddha (capacity to expand). By standardizing assays and purification, the chapter also reduces dependence on private expertise, making mineral knowledge an instrument of state control over janapada resources and strategic materials for coinage, armament, and trade.
Sutras
Sutra 1
भूतपूर्वमभुतपूर्वं वा भूमिप्रस्तररसधातुमत्यर्थवर्णगौरवमुग्रगन्धरसं परीक्षेत ॥ कZ_०२.१२.०१ ॥
भूतपूर्वम् अभूतपूर्वं वा भूमिप्रस्तररसधातुम् अत्यर्थवर्णगौरवम् उग्रगन्धरसं परीक्षेत॥
Sutra 2
पर्वतानामभिज्ञातोद्देशानां बिलगुहोपत्यकालयनगूढखातेष्वन्तः प्रस्यन्दिनो जम्बूचूततालफलपक्वहरिद्राभेदगुडहरितालमनःशिलाक्षौद्रहिङ्गुलुकपुण्डरीकशुकमयूरपत्त्रवर्णाः सवर्णोदकौषधिपर्यन्ताश्चिक्कणा विशदा भारिकाश्च रसाः काञ्चनिकाः ॥ कZ_०२.१२.०२ ॥
पर्वतानाम् अभिज्ञातोद्देशानां बिलगुहोपत्यकालयनगूढखातेष्वन्तः प्रस्यन्दिनो जम्बूचूततालफलपक्वहरिद्राभेदगुडहरितालमनःशिलाक्षौद्रहिङ्गुलुकपुण्डरीकशुकमयूरपत्त्रवर्णाः सवर्णोदकौषधिपर्यन्ताश्चिक्कणा विशदा भारिकाश्च रसाः काञ्चनिकाः॥
Sutra 3
अप्सु निष्ठ्यूतास्तैलवद्विसर्पिणः षङ्कमलग्राहिणश्च ताम्ररूप्ययोः शतादुपरि वेद्धारः ॥ कZ_०२.१२.०३ ॥
अप्सु निष्ठ्यूतं यदा तैलवत् विसर्पति शङ्खकमलाकारं च गृह्णाति, तदा तत् ताम्ररूप्ययोः शतादधिकफलदं वेधद्रव्यं भवति।
Sutra 4
तत्प्रतिरूपकमुग्रगन्धरसं शिलाजतु विद्यात् ॥ कZ_०२.१२.०४ ॥
तस्य प्रतिरूपकं यद् उग्रगन्धरसं तत् शिलाजतु इति विद्यात्।
Sutra 5
पीतकास्ताम्रकास्ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवो भिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्गमाषकृसरवर्णा वा दधिबिन्दुपिण्डचित्रा हरिद्राहरीतकीपद्मपत्त्रशैवलयकृत्प्लीहानवद्यवर्णा भिन्नाश्चुञ्चुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सुगुलिका अर्चिष्मन्तस्ताप्यमाना न भिद्यन्ते बहुफेनधूमाश्च सुवर्णधातवः प्रतीवापार्थास्ताम्ररूप्यवेधनाः ॥ कZ_०२.१२.०५ ॥
पीतकाḥ ताम्रकाḥ ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवः; भिन्ना नीलराजीवन्तः, मुद्गमाषकृसरवर्णा वा, दधिबिन्दुपिण्डचित्रा, हरिद्राहरीतकीपद्मपत्त्रशैवलयकृत्प्लीहानवद्यवर्णा वा; भिन्नाश्चुञ्चुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः; सुगुलिका अर्चिष्मन्तः; ताप्यमाना न भिद्यन्ते; बहुफेनधूमाश्च—एते सुवर्णधातवः, प्रतीवापार्थाः, ताम्ररूप्यवेधनाः।
Sutra 6
शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः सस्यकगोमेदकगुडमत्स्यण्डिकावर्णाः कोविदारपद्मपाटलीकलायक्षौमातसीपुष्पवर्णाः ससीसाः साञ्जना विस्रा भिन्नाः श्वेताभाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेताः सर्वे वा लेखाबिन्दुचित्रा मृदवो ध्मायमाना न स्फुटन्ति बहुफेनधूमाश्च रूप्यधातवः ॥ कZ_०२.१२.०६ ॥
शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः; सस्यकगोमेदकगुडमत्स्यण्डिकावर्णाः; कोविदारपद्मपाटलीकलायक्षौमातसीपुष्पवर्णाः; ससीसाः साञ्जना विस्राः; भिन्नाः श्वेताभाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेताः सर्वे वा लेखाबिन्दुचित्राः; मृदवो ध्मायमाना न स्फुटन्ति; बहुफेनधूमाश्च—एते रूप्यधातवः।
Sutra 7
सर्वधातूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः ॥ कZ_०२.१२.०७ ॥
सर्वधातूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः।
Sutra 8
तेषामशुद्धा मूढगर्भा वा तीक्ष्णमूत्रक्षरभाविता राजवृक्षवटपीलुगोपित्तरोचनामहिषखरकरभमूत्रलेण्डपिण्डबद्धास्तत्प्रतीवापास्तदवलेपा वा विशुद्धाः स्रवन्ति ॥ कZ_०२.१२.०८ ॥
तेषाम् अशुद्धाः मूढगर्भाः वा, तीक्ष्णमूत्र-क्षर-भाविताः, राजवृक्ष-वट-पीलु-गो-पित्त-रोचना-महिष-खर-करभ-मूत्र-लेण्ड-पिण्ड-बद्धाः, तत्-प्रतीवापाः तत्-अवलेपाः वा, विशुद्धाः स्रवन्ति।
Sutra 9
यवमाषतिलपलाशपीलुक्षारैर्गोक्षीराजक्षीरैर्वा कदलीवज्रकन्दप्रतीवपो मार्दवकरः ॥ कZ_०२.१२.०९ ॥
यव-माष-तिल-पलाश-पीलु-क्षारैः गो-क्षीर-अज-क्षीरैः वा, कदली-वज्रकन्द-प्रतीवापः मार्दव-करः।
Sutra 10
यदपि शतसहस्रधा विभिन्नं भवति मृदु त्रिभिरेव तन्निषेकैः ॥ कZ_०२.१२.१०च्द् ॥
यद् अपि शत-सहस्रधा विभिन्नं भवति, मृदु त्रिभिः एव तद्-निषेकैः।
Sutra 11
गोदन्तशृङ्गप्रतीवापो मृदुस्तम्भनः ॥ कZ_०२.१२.११ ॥
गो-दन्त-शृङ्ग-प्रतीवापः मृदु-स्तम्भनः।
Sutra 12
भारिकः स्निग्धो प्रस्तरधातुर्भूमिभागो वा पिङ्गलो हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्रधातुः ॥ कZ_०२.१२.१२ ॥
ताम्रधातुः भारिका स्निग्धा मृद्वी च; प्रस्तरधातुरूपेण वा भूमिभागे (शिरायां/खण्डे) वा लभ्यते; पिङ्गला वा हरिता वा पाटला वा लोहिता वा भवति।
Sutra 13
काकमोचकः कपोतरोचनावर्णः श्वेतराजिनद्धो वा विस्रः सीसधातुः ॥ कZ_०२.१२.१३ ॥
सीसधातुः ‘काकमोचक’ इति; कपोतरोचनावर्णा वा श्वेतराजिनद्धा वा; विस्रा (दुर्गन्धा) च।
Sutra 14
ऊषरकर्बुरः पक्वलोष्ठवर्णो वा त्रपुधातुः ॥ कZ_०२.१२.१४ ॥
त्रपुधातुः ऊषरकर्बुरा वा पक्वलोष्ठवर्णा वा।
Sutra 15
खरुम्बः पाण्डुरोहितः सिन्दुवारपुष्पवर्णो वा तीक्ष्णधातुः ॥ कZ_०२.१२.१५ ॥
तीक्ष्णधातुः ‘खरुम्ब’ इति; सा पाण्डुरोहिता वा सिन्दुवारपुष्पवर्णा वा।
Sutra 16
काकाण्डभुजपत्त्रवर्णो वा वैकृन्तकधातुः ॥ कZ_०२.१२.१६ ॥
काकाण्डभुजपत्त्रवर्णो वा वैकृन्तकधातुः।
Sutra 17
अच्छः स्निग्धः सप्रभो घोषवान् शीतस्तीव्रस्तनुरागश्च मणिधातुः ॥ कZ_०२.१२.१७ ॥
मणिधातुः अच्छः स्निग्धः सप्रभो घोषवान् शीतः तीव्रः तनुरागश्च भवति।
Sutra 18
धातुसमुत्थं तज्जातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१२.१८ ॥
धातुसमुत्थं तज्जातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत्।
Sutra 19
कृतभाण्डव्यवहारमेकमुखमत्ययं चान्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.१९ ॥
कृतभाण्डव्यवहारम् एकमुखम् अत्ययं च अन्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत्।
Sutra 20
आकरिकमपहरन्तमष्टगुणं दापयेदन्यत्र रत्नेभ्यः ॥ कZ_०२.१२.२० ॥
आकरिकम् अपहरन्तम् अष्टगुणं दापयेत्, अन्यत्र रत्नेभ्यः।
Sutra 21
स्तेनमनिसृष्टोपजीविनं च बद्धं कर्म कारयेत्दण्डोपकारिणं च ॥ कZ_०२.१२.२१ ॥
स्तेनम् अनिसृष्टोपजीविनं च बद्धं कर्म कारयेत्; दण्डोपकारिणं च।
Sutra 22
व्ययक्रियाभारिकमाअकरं भागेन प्रक्रयेण वा दद्यात् लाघविकमात्मना कारयेत् ॥ कZ_०२.१२.२२ ॥
व्ययक्रियाभारिकं खनिं भागेन प्रक्रयेण वा दद्यात्; लाघविकं तु स्वयमेव राज्येन कारयेत्।
Sutra 23
लोहाध्यक्षस्ताम्रसीसत्रपुवैकृन्तकारकूटवृत्तकंसताललोहकर्मान्तान् कारयेत् लोहभाण्डव्यवहारं च ॥ कZ_०२.१२.२३ ॥
लोहाध्यक्षः ताम्र-सीस-त्रपु-वैक्रान्तक-आरकूट-वृत्तकंस-ताल-लोहकर्मान्तान् कारयेत्, लोहभाण्डव्यवहारं च नियच्छेत्।
Sutra 24
लक्षणाध्यक्षश्चतुर्भागताम्रं रूप्यरूपं तीक्ष्णत्रपुसीसाञ्जनानामन्यतममाषबीजयुक्तं कारयेत्पणमर्धपणं पादमष्टभागमिति पादाजीवं ताम्ररूपं माषकमर्धमाषकं काकणीमर्धकाकणीमिति ॥ कZ_०२.१२.२४ ॥
लक्षणाध्यक्षः चतुर्भागताम्रयुक्तं रूप्यरूपं, तथा तीक्ष्णत्रपु-सीस-अञ्जनानामन्यतमं माषबीजयुक्तं कारयेत्। पणम् अर्धपणं पादम् अष्टभागम् इति; ताम्ररूपं माषकं अर्धमाषकं काकणीं अर्धकाकणीं च कारयेत्।
Sutra 25
रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकीं कोशप्रवेश्यां च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.२५ ॥
रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकीं कोशप्रवेश्यां च स्थापयेत्।
Sutra 26
रूपिकमष्टकं शतम् पञ्चकं शतं व्याजीम् पारीक्षिकमष्टभागिकं शतम् पञ्चविंशतिपणमत्ययं च अन्यत्रकर्तृक्रेतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः ॥ कZ_०२.१२.२६ ॥
रूपिकमष्टकं शतं पञ्चकं शतं व्याजीं पारीक्षिकमष्टभागिकं शतं पञ्चविंशतिपणमत्ययं च अन्यत्रकर्तृक्रेतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः।
Sutra 27
खन्यध्यक्षः शङ्खवज्रमणिमुक्ताप्रवालक्षारकर्मान्तान् कारयेत्पणनव्यवहारं च ॥ कZ_०२.१२.२७ ॥
खन्यध्यक्षः शङ्ख-वज्र-मणि-मुक्ता-प्रवाल-क्षारकर्मान्तान् प्रवर्तयेत्, तेषां पण्य-क्रयविक्रय-व्यवहारं च नियच्छेत्।
Sutra 28
लवणाध्यक्षः पाकमुक्तं लवणभागं प्रक्रयं च यथाकालं संगृह्णीयाद्विक्रयाच्च मूल्यं रूपं व्याजीं च ॥ कZ_०२.१२.२८ ॥
लवणाध्यक्षः यथाकालं पाकमुक्तस्य लवणस्य भागं प्रक्रयं च संगृह्णीयात्; विक्रयाच्च मूल्यं रूपं व्याजीं च संगृह्णीयात्।
Sutra 29
आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात् ॥ कZ_०२.१२.२९ ॥
आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात्।
Sutra 30
दत्तभागविभागस्य विक्रयः पञ्चकं शतं व्याजीं रूपं रूपिकं च ॥ कZ_०२.१२.३० ॥
दत्तभागविभागस्य विक्रये पञ्चकं शतं व्याजीं, रूपं रूपिकं च गृह्णीयात्।
Sutra 31
क्रेता शुल्कं राजपण्यच्छेदानुरूपं च वैधरणं दद्यात् अन्यत्र क्रेता षट्छतमत्ययं च ॥ कZ_०२.१२.३१ ॥
क्रेता शुल्कं राजपण्यच्छेदानुरूपं वैधरणं च दद्यात्; अन्यथा क्रेता षट्शतमत्ययं च दद्यात्।
Sutra 32
विलवणमुत्तमं दण्डं दद्यादनिषृष्टोपजीवी चान्यत्र वानप्रस्थेभ्यः ॥ कZ_०२.१२.३२ ॥
अनधिकृतलवणव्यवहारी उत्तमं दण्डं दद्यात्; तथा अनिषृष्टोपजीवीऽपि—वानप्रस्थेभ्यः अन्यत्र।
Sutra 33
श्रोत्रियास्तपस्विनो विष्टयश्च भक्तलवणं हरेयुः ॥ कZ_०२.१२.३३ ॥
श्रोत्रियाः तपस्विनः विष्टयश्च भक्तलवणं हरेयुः।
Sutra 34
अतोऽन्यो लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात् ॥ कZ_०२.१२.३४ ॥
अतः अन्यः लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात्।
Sutra 35
एवं मूल्यं च भागं च व्याजीं परिघमत्ययम् ॥ कZ_०२.१२.३५अब् ॥
एवं मूल्यं च भागं च व्याजीं परिघमत्ययं च योजयेत्।
Sutra 36
एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयेन्मुखसंग्रहम् ॥ कZ_०२.१२.३६च्द् ॥
एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयेत् मुखसंग्रहम्।
Sutra 37
पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोशभूषणा ॥ कZ_०२.१२.३७च्द् ॥
पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते; सा च कोशभूषणा।
Frequently Asked Questions
Certified metals and controlled refining increase stable revenue, reliable coinage and procurement, and reduce fraud in wages and trade—thereby strengthening kośa and enabling public security expenditure (danda, durga maintenance, and army supply).
This chapter does not state a specific fine, but within Book 2’s superintendent framework, misreporting ores, adulteration/substitution, theft from mines, or tampering with state refining would be treated as economic offenses: confiscation of illicit gain, fines proportional to loss, and punitive action against responsible workers/officials under the relevant adhyakṣa’s disciplinary powers.