Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Mantra-shastra, Shloka 19

Tvaritā-pūjā (The Worship of Tvaritā) — Transition Verse and Context

ॐ ह्रीं ह्रूं ह्रः हृदयं हां हृश्चेति शिरः ह्रीं ज्वल ज्जलशिखा स्यात् कवचं हनुद्वयम् ह्रीं श्रीं क्षून्नेत्रत्रयाय विद्यानेत्रं प्रकीर्तितम् क्षौं हः खौं हूं फडस्त्राय गुह्याङ्गानि पुरा न्यसेत् त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि विद्याङ्गानि शृणुष्व मे आदिद्विहृदयं प्रोक्तं त्रिचतुःशिर इष्यते

oṃ hrīṃ hrūṃ hraḥ hṛdayaṃ hāṃ hṛśceti śiraḥ hrīṃ jvala jjalaśikhā syāt kavacaṃ hanudvayam hrīṃ śrīṃ kṣūnnetratrayāya vidyānetraṃ prakīrtitam kṣauṃ haḥ khauṃ hūṃ phaḍastrāya guhyāṅgāni purā nyaset tvaritāṅgāni vakṣyāmi vidyāṅgāni śṛṇuṣva me ādidvihṛdayaṃ proktaṃ tricatuḥśira iṣyate

ॐ ह्रीं ह्रूं ह्रः—इति हृदय-न्यासः। हां हृश्च—इति शिरो-न्यासः। ह्रीं ज्वल ज्वलशिखा—इति कवचं, हनुद्वये न्यस्येत्। ह्रीं श्रीं क्षूं—त्रिनेत्राय विद्यानेत्रं प्रकीर्तितम्। क्षौं हः खौं हूं फड्—इत्यस्त्रं; पूर्वं गुह्याङ्गानि न्यसेत्। त्वरिताङ्गानि वक्ष्यामि, विद्याङ्गानि शृणुष्व मे; आदिद्विहृदयं प्रोक्तं, शिरस्तु त्रिचतुःप्रकारमिष्यते।

oṃOṃ
oṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootoṃ (अव्यय/मन्त्राक्षर)
Formमन्त्राक्षर (mantric syllable), अव्ययवत् प्रयोग
hrīṃhrīṃ (seed syllable)
hrīṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothrīṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर (bīja-mantra syllable)
hrūṃhrūṃ (seed syllable)
hrūṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothrūṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
hraḥhraḥ (seed syllable)
hraḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothraḥ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
hṛdayamheart (hṛdaya-mantra)
hṛdayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roothṛdaya (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अङ्गनाम (name of limb-mantra: heart)
hāṃhāṃ (seed syllable)
hāṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothāṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
hṛśhṛś (seed syllable)
hṛś:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothṛś (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर (as cited in mantra)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयाव्यय (conjunction)
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formउद्धरणसूचक (quotative)
śiraḥhead (śiras-mantra)
śiraḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśiras (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अङ्गनाम (head-mantra)
hrīṃhrīṃ
hrīṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothrīṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
jvalablaze/burn!
jvala:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√jval (धातु)
Formलोट् (Imperative/आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद
jvalablaze!
jvala:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√jval (धातु)
Formलोट्, मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; पुनरुक्ति (repetition)
śikhātopknot/crest (śikhā)
śikhā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśikhā (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा, एकवचन, स्त्रीलिङ्ग; अङ्गनाम (śikhā-mantra)
syātshould be
syāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√as (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
kavacamarmor (kavaca)
kavacam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkavaca (प्रातिपदिक)
Formप्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अङ्गनाम (armor-mantra)
hanudvayamthe pair of jaws
hanudvayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roothanu (प्रातिपदिक) + dvaya (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास ‘द्वे हनू’ (two jaws); प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग
hrīṃhrīṃ
hrīṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothrīṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
śrīṃśrīṃ
śrīṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootśrīṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
kṣūṃkṣūṃ
kṣūṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootkṣūṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर (IAST kṣūn- in sandhi before netratrayāya)
netratrayāyafor the three eyes
netratrayāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootnetra (प्रातिपदिक) + traya (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास ‘त्रीणि नेत्राणि’; चतुर्थी (Dative/सम्प्रदान), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग
vidyānetramthe ‘knowledge-eye’ (vidyā-netra)
vidyānetram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvidyā (प्रातिपदिक) + netra (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ‘विद्यायाः नेत्रम्/विद्याया नेत्रम्’; प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग
prakīrtitamis declared/said
prakīrtitam:
Pradhāna-viśeṣaṇa (प्रधानविशेषण)
TypeAdjective
Rootpra-√kīrt (धातु) + kta (कृत्) → prakīrtita (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि क्त (PPP), प्रथमा/द्वितीया एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; विधेय (predicate)
kṣauṃkṣauṃ
kṣauṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootkṣauṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
haḥhaḥ
haḥ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothaḥ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
khauṃkhauṃ
khauṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootkhauṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
hūṃhūṃ
hūṃ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roothūṃ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
phaḍphaḍ
phaḍ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootphaḍ (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर (mantric exclamation)
astrāyafor the weapon (astra)
astrāya:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootastra (प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी (Dative/सम्प्रदान), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग; अङ्गनाम (weapon-mantra)
guhyāṅgānithe secret limbs (mantras)
guhyāṅgāni:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootguhya (प्रातिपदिक) + aṅga (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ‘गुह्यानि अङ्गानि’; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग
purāformerly/earlier
purā:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootpurā (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
nyasetshould place/assign (nyāsa)
nyaset:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootni-√as (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; न्यासे विधिः
tvaritāṅgānithe swift/quick limbs (mantras)
tvaritāṅgāni:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottvarita (प्रातिपदिक) + aṅga (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ‘त्वरितानि अङ्गानि’; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग
vakṣyāmiI will explain
vakṣyāmi:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
Formलृट् (Simple Future/लृट्), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन, परस्मैपद
vidyāṅgānithe limbs of the vidyā (mantra)
vidyāṅgāni:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootvidyā (प्रातिपदिक) + aṅga (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ‘विद्यायाः अङ्गानि’; प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन, नपुंसकलिङ्ग
śṛṇuṣvalisten
śṛṇuṣva:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√śru (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद (śṛṇuṣva)
meto me/from me (my)
me:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी एकवचन (Genitive/Dative enclitic), उभयार्थे; ‘of me/to me’
ādi-dvi-hṛdayamthe initial double-hṛdaya
ādi-dvi-hṛdayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootādi (प्रातिपदिक) + dvi (संख्या) + hṛdaya (प्रातिपदिक)
Formसमास (तत्पुरुष/द्विगु-संकर) ‘आदि’ + ‘द्वि-हृदय’ (two hṛdaya-mantras at the beginning); प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग
proktamis stated
proktam:
Pradhāna-viśeṣaṇa (प्रधानविशेषण)
TypeAdjective
Root√vac (धातु) + kta (कृत्) → prokta (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि क्त (PPP), प्रथमा/द्वितीया एकवचन, नपुंसकलिङ्ग
tricatuḥśiraḥ(it) as having three/four heads
tricatuḥśiraḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottri (संख्या) + catuḥ (संख्या) + śiras (प्रातिपदिक)
Formद्विगु-समास ‘त्रीणि/चत्वारि शिरांसि’ (three/four heads); प्रथमा/द्वितीया, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग
iṣyateis considered/accepted
iṣyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√iṣ (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; भावे प्रयोगः ‘is considered/accepted’

Lord Agni (instructing the sage Vasiṣṭha in mantra-nyāsa procedure)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Mantra","practical_application":"Performing aṅga-nyāsa/karanyāsa-style protective installation using bīja-mantras for heart, head, kavaca, śikhā/netra, and astra—especially for Tvaritā/Vidyā protection.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Procedure","entry_title":"Vidyā-aṅga-nyāsa: hṛdaya–śiras–kavaca–netra–astra with guhya-aṅga installation (Tvaritā)","lookup_keywords":["aṅga-nyāsa","hṛdaya-nyāsa","kavaca","netra-mantra","astra phaḍ"],"quick_summary":"Maps specific bīja/phrases to bodily loci (heart, head, armor, eyes, weapon) and instructs prior installation of secret limbs, forming a complete protective nyāsa sequence for the Vidyā/Tvaritā."}

Weapon Type: Astra (mantric weapon)

Concept: Mantra is embodied through nyāsa: sound (bīja) becomes protective structure (kavaca) and perception (netra), culminating in astra for warding obstacles.

Application: Use the specified mantras with correct loci and sequence (including guhya-aṅga) before japa/homa, especially in protective rites and siddhi-oriented practice.

Khanda Section: Mantra-nyasa and Tantra-vidya (Protective limb-installation for a Vidya/Mantra)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

Visual Art Cues: {"scene_description":"A sādhaka performing aṅga-nyāsa: touching heart, head, jaws/torso as kavaca, then eyes (trinetra symbolism), and finally projecting an astra with phaḍ; subtle flames rising as śikhā.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, frontal sādhaka with stylized gestures touching heart and head, three-eyed divine presence faintly behind, flame-like śikhā motif above, bold outlines, sacred red-black palette, yantra hints in background.","tanjore_prompt":"Tanjore, central Tvaritā/Vidyā-devī with halo and gold work, sādhaka at lower register doing nyāsa mudrās, gold highlights on trinetra and flame-śikhā, ornate jewelry and border.","mysore_prompt":"Mysore style, didactic composition: sequential panels showing hṛdaya, śiras, kavaca (jaw/torso), netra (three eyes), astra (phaḍ) projection; soft colors, fine lines, clear hand positions.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, intimate interior with practitioner seated on carpet, manuscript open with bīja syllables, attendant holding lamp, subtle depiction of gestures to heart/head/eyes, delicate flame motif above crown."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"contemplative","suggested_raga":"Todi","pace":"slow","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: hṛś + ca + iti → hṛśceti; jvala + jvala (orthographic doubling in text) resolved as jvala jvala; kṣūṃ + netratrayāya → kṣūnnetratrayāya (anusvāra/na-sandhi); phaḍ + astrāya → phaḍastrāya; ādi + dvi + hṛdayam → ādidvihṛdayam.

Related Themes: Agni Purana 309.20 (classification of śikhā/kavaca/netra); Agni Purana mantra-kavaca and nyāsa subsections within the same khanda

A
Agni
T
Tvaritā (Vidyā/Devī)
V
Vidyā (mantric power)
A
Astra-mantra
B
Bīja-mantras (hrīṃ, hūṃ, phaḍ)

FAQs

It gives a precise nyāsa-map for the Tvaritā-vidyā: which bīja-syllables are installed as heart, head, armor (kavaca), vidyā-eye (netra), and weapon (astra), including a note on ‘double-heart’ and multi-part head installations.

Beyond mythology, the Agni Purāṇa catalogs operational ritual technology—mantra anatomy (aṅga), protective seals (kavaca), projection mantras (astra/phaḍ), and standardized nyāsa procedures—showing it functions as a manual of applied religious practice.

Nyāsa is intended to internalize the deity/vidyā within the practitioner’s body and establish protective boundaries, framing mantra-recitation as a consecrated act that supports purification, warding, and focused sādhana.