Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Ayurveda, Shloka 16

Pañcāṅga-Rudra-vidhāna

The Fivefold Rudra Rite

त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्दनं भवित्रीति त्रिष्टुब् लिङ्गोक्तदेवतेति ख रुद्रात्मवाचक इति ज , ट च विषव्याधिविमर्दनमिति ज इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः अगुष्टुभं नृसिंहेन विषव्याधिविनाशनं

trailokyamohanenāpi viṣavyādhyarimardanaṃ bhavitrīti triṣṭub liṅgoktadevateti kha rudrātmavācaka iti ja , ṭa ca viṣavyādhivimardanamiti ja iṃ śrīṃ hrīṃ hrauṃ hūṃ trailokyamohanāya viṣṇave namaḥ aguṣṭubhaṃ nṛsiṃhena viṣavyādhivināśanaṃ

त्रैलोक्यमोहनमन्त्रेणापि शत्रुमर्दनं विषव्याधिनिग्रहश्च भवतीति—त्रिष्टुभि। देवता लिङ्गोक्तानुसारिणी; अयं मन्त्रः केषाञ्चित् पाठेषु रुद्रात्मवाचक इति कथ्यते। अन्यत्र ‘विषव्याधिविमर्दनम्’ इति। ततः—“इं श्रीं ह्रीं ह्रौं हूं त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः” इति मन्त्रः; अयं अनुष्टुभि। नृसिंहरूपेण विषव्याधिविनाशनं करोति।

त्रैलोक्यमोहनेनby (the mantra) ‘deluder of the three worlds’
त्रैलोक्यमोहनेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootत्रैलोक्यमोहन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया एकवचन (Instr sg); तत्पुरुष—त्रैलोक्यस्य मोहनम्
अपिalso
अपि:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अप्यर्थ (also/even)
विषव्याधि-अरिमर्दनम्crushing the enemy (i.e., affliction) of poison-disease
विषव्याधि-अरिमर्दनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविषव्याधि + अरि + मर्दन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc sg); तत्पुरुष—विषव्याधेः अरिणः मर्दनम्
भवित्री(it) becomes / will be (as) ‘Bhavitrī’ (name)
भवित्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभवित्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg)
इतिthus
इति:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-निर्देश (quotative)
त्रिष्टुब्Triṣṭubh (metre)
त्रिष्टुब्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रिष्टुभ् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg)
लिङ्गोक्तदेवताthe deity indicated by the liṅga (contextual sign)
लिङ्गोक्तदेवता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलिङ्ग + उक्त + देवता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg); तत्पुरुष—लिङ्गेन उक्ता देवता
इतिthus
इति:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणार्थ (quotative)
kha (seed/marker)
:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/संकेताक्षर)
Formबीज/संकेताक्षर (mystic/marker syllable)
रुद्रात्मवाचकःdenoting Rudra-nature
रुद्रात्मवाचकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootरुद्र + आत्मन् + वाचक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन (Nom sg); तत्पुरुष—रुद्रात्मानं वाचयति
इतिthus
इति:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणार्थ
ja (marker)
:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय/संकेताक्षर)
Formबीज/संकेताक्षर (marker syllable)
ṭa (marker)
:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootट (अव्यय/संकेताक्षर)
Formबीज/संकेताक्षर (marker syllable)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय
विषव्याधिविमर्दनम्suppression of poison-disease
विषव्याधिविमर्दनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविषव्याधि + विमर्दन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc sg); तत्पुरुष—विषव्याधेः विमर्दनम्
इतिthus
इति:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरणार्थ
ja (marker)
:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootज (अव्यय/संकेताक्षर)
Formबीज/संकेताक्षर
इंiṃ (seed syllable)
इं:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर (seed syllable)
श्रींśrīṃ (seed syllable)
श्रीं:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootश्रीं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
ह्रींhrīṃ (seed syllable)
ह्रीं:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootह्रीं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
ह्रौंhrauṃ (seed syllable)
ह्रौं:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootह्रौं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
हूंhūṃ (seed syllable)
हूं:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootहूं (अव्यय/बीज)
Formबीजाक्षर
त्रैलोक्यमोहनायfor (the purpose of) deluding the three worlds
त्रैलोक्यमोहनाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootत्रैलोक्यमोहन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी एकवचन (Dat sg); तत्पुरुष—त्रैलोक्यस्य मोहनम्
विष्णवेto Viṣṇu
विष्णवे:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी एकवचन (Dat sg)
नमःsalutation
नमः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc sg); नमस्कारार्थ
अगुष्टुभम्(a metre) ‘aguṣṭubha’ (textual form)
अगुष्टुभम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअ + गुष्टुभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc sg); पाठभेद/दुर्लभ-रूप (possibly intended ‘अनुष्टुभम्’)
नृसिंहेनby Nṛsiṃha
नृसिंहेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootनृसिंह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया एकवचन (Instr sg); कर्मधारय—नरः सिंहः इव
विषव्याधिविनाशनम्destruction of poison-disease
विषव्याधिविनाशनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविषव्याधि + विनाशन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन (Nom/Acc sg); तत्पुरुष—विषव्याधेः विनाशनम्

Lord Agni (teaching to Sage Vasiṣṭha, standard Agni Purāṇa dialogue frame)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Mantra","secondary_vidya":"Ayurveda","practical_application":"Protective mantra-prayoga for countering viṣa (poison), vyādhi (disease), and ari-mardana (subduing enemies), including bīja-syllables and devatā assignment (Viṣṇu/Narasiṃha) with chandas specification.","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Mantra","entry_title":"Trailokya-mohana Viṣṇu/Narasiṃha mantra for viṣa-vyādhi-nāśa","lookup_keywords":["trailokya-mohana","iṃ śrīṃ hrīṃ hrauṃ hūṃ","Viṣṇu","Narasiṃha","viṣa-vyādhi"],"quick_summary":"Presents a protective mantra with bījas and ‘trailokya-mohana’ epithet, specifying metre and deity; it is applied for destroying poison/disease and subduing hostile forces, with Narasiṃha emphasized for viṣa-vyādhi-vināśa."}

Concept: Mantra efficacy is framed through chandas, devatā, and bīja; correct identification (including liṅga/devatā indication) is part of valid prayoga.

Application: For rakṣā rites: select the stated metre/devatā, perform japa with focused intention on viṣa-vyādhi-śamana and protection from hostile forces.

Khanda Section: Mantra-vidya / Raksha-kalpa (Protective Mantras and Healing Rites)

Primary Rasa: ugra

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A protective rite scene: a practitioner seated before a small altar, writing/reciting the bījas ‘iṃ śrīṃ hrīṃ hrauṃ hūṃ’ and invoking Viṣṇu as Trailokya-mohana; Narasiṃha appears as a fierce guardian dispelling a dark poison-cloud and illness-spirits.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural style, vivid Narasiṃha with fierce protective stance behind the sādhaka, stylized poison-serpent and disease-demons dissolving, bīja syllables as decorative script bands, temple-altar setting.","tanjore_prompt":"Tanjore painting, central Narasiṃha with ornate crown and gold-leaf aura, Viṣṇu mantra panel with bīja syllables in a cartouche, devotee performing japa, gold embellishment emphasizing protective radiance.","mysore_prompt":"Mysore style, detailed ritual implements (japa-mālā, kalaśa, yantra-like manuscript), clear rendering of bīja syllables, Narasiṃha iconography as protective visualization, calm but potent atmosphere.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, intimate indoor ritual scene with a learned practitioner, illuminated manuscript showing bījas, a visionary Narasiṃha appearing in a clouded vignette, poison/disease personifications retreating; fine borders and delicate colorwork."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Bhairavi","pace":"medium","voice_tone":"devotional"}

Sandhi Resolution Notes: त्रैलोक्यमोहनेनापि→त्रैलोक्यमोहनेन अपि; विषव्याध्यरिमर्दनं→विषव्याधि-अरिमर्दनम्; भवित्रीति→भवित्री इति; लिङ्गोक्तदेवतेति→लिङ्गोक्तदेवता इति; विषव्याधिविमर्दनमिति→विषव्याधिविमर्दनम् इति; trailokyamohanāya viṣṇave namaḥ treated as dative + dative + fixed ‘namaḥ’ construction. ‘अगुष्टुभम्’ appears as a textual/orthographic variant; commonly ‘अनुष्टुभम्’.

Related Themes: Agni Purana mantra/rakṣā-kalpa sections (within the 295 context and adjacent mantra material)

V
Vishnu
N
Narasimha
R
Rudra

FAQs

It teaches a protective-healing mantra procedure: identifying the mantra’s metre (Triṣṭubh/Anuṣṭubh), assigning the presiding deity (Viṣṇu/Narasiṃha), and using bīja-syllables for subjugation (trailokya-mohana) and for alleviating/destroying poison and disease (viṣa-vyādhi).

It combines multiple technical layers—mantra-śāstra (bījas), chandas (metre specification), devatā-viniyoga (deity assignment), and practical therapeutic aims (poison/disease control)—showing how the Agni Purāṇa catalogs applied ritual-healing knowledge alongside theology.

The instruction frames healing and protection as a dharmic act: invoking Viṣṇu/Narasiṃha through disciplined mantra-use is presented as a purificatory, protective means that counters harm (poison, disease, enemies) while aligning the practitioner with divine guardianship.