Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 2

Devanagari script

कामेशाद्दक्षिणाग्नेये नातिदूरे व्यवस्थितम् । सर्व रोगप्रशमनं दारिद्र्यौघविघातकम् । प्रतिष्ठितं महादेवि सगरेण महात्मना

Transliteration

kāmeśāddakṣiṇāgneye nātidūre vyavasthitam | sarva rogapraśamanaṃ dāridryaughavighātakam | pratiṣṭhitaṃ mahādevi sagareṇa mahātmanā

Translation

К юго-востоку от Камеши, неподалёку, находится то святое место, что усмиряет все болезни и сокрушает потоки нищеты. О Махадеви, оно было основано великодушным царём Сагарой.

Word by Word

• कामेशात्: from Kāmeśa
• कामेशात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: कामेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन; समासः—कामस्य ईशः इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• दक्षिणाग्नेये: in the south-eastern (direction)
• दक्षिणाग्नेये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण + आग्नेय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; समासः—दक्षिणश्चासौ आग्नेयश्च इति कर्मधारयः (दक्षिण-आग्नेय-कोणे)

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• अतिदूरे: at a very far distance
• अतिदूरे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अतिदूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; अव्ययीभावार्थे स्थाननिर्देशः (not very far away)

• व्यवस्थितम्: situated/placed
• व्यवस्थितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन; ‘स्थित’ = placed/situated

• सर्व: all
• सर्व: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; ‘रोग’ इत्यस्य विशेषणम्

• रोग: of diseases
• रोग: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन; ‘प्रशमनम्’ इत्यस्य सम्बन्धः

• प्रशमनम्: pacification/removal
• प्रशमनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्र + शम् (धातु)
• Form: कृदन्त-नाम (ल्युट्/अण्-भाववाचक), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• दारिद्र्यौघविघातकम्: destroyer of the flood of poverty
• दारिद्र्यौघविघातकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दारिद्र्य + ओघ + विघातक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—दारिद्र्यस्य ओघः (षष्ठी-तत्पुरुष) + तस्य विघातकः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• प्रतिष्ठितम्: established
• प्रतिष्ठितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्र + स्था (धातु)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘established’

• महादेवि: O great goddess
• महादेवि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महादेवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन; समासः—महती च सा देवी च इति कर्मधारयः

• सगरेण: by Sagara
• सगरेण: Karana (Instrument/Agentive means/करण)
• Type: Noun
• Root: सगर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• महात्मना: by the great-souled (one)
• महात्मना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—महान् आत्मा यस्य सः (बहुव्रीहिः), ‘सगर’ इत्यस्य विशेषणम्

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sāgarāditya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Mahādevī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A radiant Sūrya shrine near the sea; pilgrims offer arghya; a royal figure (Sagara) is shown consecrating the site; symbolic motifs of healing (herbs) and prosperity (overflowing grain) appear.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Mahādevī
• Kāmeśa
• Sagara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tīrthas are portrayed as compassionate centers of relief—removing affliction and restoring auspicious prosperity to devotees.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Sāgarāditya in Prabhāsa Kṣetra, located near Kāmeśa (to the south-east).

What ritualistic prescription is mentioned?

Visit and worship at the site; the verse highlights its healing and poverty-destroying phala.