Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

सूत उवाच । एवमुक्त्वा द्विजाः सर्वे जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । पुष्पोपि च समुद्विग्नो वैलक्ष्यं परमं गतः

Transliteration

sūta uvāca | evamuktvā dvijāḥ sarve jagmuḥ svaṃsvaṃ niketanam | puṣpopi ca samudvigno vailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ

Translation

Сута сказал: Сказав так, все брахманы разошлись по своим жилищам; и Пушпа тоже, глубоко встревоженный, впал в крайнее смущение и уныние.

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nom, Sg)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

• एवम्: thus
• एवम्: Prakara (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus’)

• उक्त्वा: having said
• उक्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु) + क्त्वा
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund), ‘having said’

• द्विजाः: the twice-born (Brahmins)
• द्विजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nom, Pl)

• सर्वे: all
• सर्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन (Nom, Pl)

• जग्मुः: went
• जग्मुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन (3rd person plural)

• स्वम्: one's own
• स्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Acc, Sg)

• स्वम्: (each) his own
• स्वम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Acc, Sg); पुनरुक्ति—‘each his own’

• निकेतनम्: dwelling, home
• निकेतनम्: Gati/Karma (Destination/गति-कर्म)
• Type: Noun
• Root: निकेतन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Acc, Sg)

• पुष्पः: Puṣpa (proper name)
• पुष्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Nom, Sg)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अपेक्षार्थक-निपात (particle: ‘also/even’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• समुद्विग्नः: distressed, agitated
• समुद्विग्नः: Predicate complement (विशेष्य-विशेषणभाव)
• Type: Adjective
• Root: सम्-उद्-√विज् (धातु) + क्त (कृत्प्रत्यय)
• Form: क्त-कृदन्त (past participle used adjectivally), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘agitated/distressed’

• वैलक्ष्यम्: embarrassment, shame
• वैलक्ष्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैलक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Acc, Sg)

• परमम्: great, extreme
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Acc, Sg)

• गतः: attained, reached
• गतः: Kriya (Result state/क्रिया-फल)
• Type: Verb
• Root: √गम् (धातु) + क्त (कृत्प्रत्यय)
• Form: क्त-कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘having gone/attained’

Speaker

Sūta

Visual Art Cues

Scene: A group of brāhmaṇas depart along a village path; Puṣpa remains behind, head bowed, hands clasped, face flushed with shame and worry.

Characters & Entities

• Sūta
• dvijāḥ (Brāhmaṇas)
• Puṣpa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When dharma is clarified by the wise, the wrongdoer is left to face remorse and the need for correction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No holy site is named in this verse; it is a narrative bridge within the Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it concludes the rebuke scene and sets up the next action.