Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 34

Devanagari script

पुष्प उवाच । क्षुत्क्षामस्य न मे कार्यं परदारविलोकनैः । वेदाध्ययनयुक्तस्य तीर्थयात्रारतस्य च

Transliteration

puṣpa uvāca | kṣutkṣāmasya na me kāryaṃ paradāravilokanaiḥ | vedādhyayanayuktasya tīrthayātrāratasya ca

Translation

Пушпа сказал: «Я изнемогаю от голода; мне не пристало взирать на жену другого—тем более что я предан изучению Вед и усерден в паломничестве к тиртхам».

Word by Word

• पुष्पः: Puṣpa (name)
• पुष्पः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/परोक्ष), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• क्षुत्क्षामस्य: of (one) emaciated by hunger
• क्षुत्क्षामस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: क्षुत्क्षाम (प्रातिपदिक; क्षुत्+क्षाम)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; कर्मधारय-समासः

• न: not
• न: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation)

• मे: my
• मे: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सर्वनाम

• कार्यम्: need/business
• कार्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कार्य (प्रातिपदिक; √कृ से)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; (न मे कार्यम् = 'I have no need')

• परदारविलोकनैः: by looking at others' wives
• परदारविलोकनैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पर (प्रातिपदिक) + दार (प्रातिपदिक) + विलोकन (प्रातिपदिक; वि-लोक् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (परस्य दाराः → परदार; तेषां विलोकनानि)

• वेदाध्ययनयुक्तस्य: of one devoted to Vedic study
• वेदाध्ययनयुक्तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: वेद (प्रातिपदिक) + अध्ययन (प्रातिपदिक) + युक्त (कृदन्त, क्त; युज् धातु)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; तत्पुरुषः (वेदाध्ययने युक्तः)

• तीर्थयात्रारतस्य: of one engaged in pilgrimage
• तीर्थयात्रारतस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक) + यात्रा (प्रातिपदिक) + रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; तत्पुरुषः (तीर्थयात्रायां रतः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

Speaker

Puṣpa

Visual Art Cues

Scene: Puṣpa, a brāhmaṇa pilgrim, speaks firmly yet respectfully: hunger is his concern, not looking at another’s wife; he holds a rosary or scripture bundle, embodying discipline.

Characters & Entities

• Puṣpa
• Veda
• Tīrtha-yātrā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A true pilgrim practices sense-control and purity, aligning conduct with Vedic discipline and dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse highlights the ethos of tīrtha-yātrā generally; it does not specify a named tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal ritual; it affirms ethical restraint (avoiding paradāra-darśana) as part of dharmic practice.