Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 89

Devanagari script

वल्मीकान्केचिदासाद्य चित्ररंध्रांतरोद्भवान् । अन्ये चापि प्रजग्मुश्च पातालं दंदशूककाः

Transliteration

valmīkānkecidāsādya citraraṃdhrāṃtarodbhavān | anye cāpi prajagmuśca pātālaṃ daṃdaśūkakāḥ

Translation

Одни змеи бросились в муравейники с причудливыми внутренними ходами; другие же, ползучие гады, ушли вниз в Паталу, подземный мир.

Word by Word

• वल्मीकान्: ant-hills
• वल्मीकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वल्मीक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन

• केचित्: some (of them)
• केचित्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; अनिश्चितवाचक (some)

• आसाद्य: having reached
• आसाद्य: Kriya (Gerund/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√सद् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया; ‘आसाद्य’ = having reached/approached

• चित्र: variegated, strange
• चित्र: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-एकवचन (समासाङ्ग)

• रन्ध्र: hole, opening
• रन्ध्र: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रन्ध्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-एकवचन (समासाङ्ग)

• अन्तर: interior, inside
• अन्तर: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-एकवचन (समासाङ्ग)

• उद्भवान्: born from within the variegated holes
• उद्भवान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उद्-√भू (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle used adjectivally), पुंलिङ्ग, द्वितीया-बहुवचन; समासः: चित्र-रन्ध्र-अन्तर-उद्भव (सप्तमी-तत्पुरुष)

• अन्ये: others
• अन्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: सम्भावना/अपि-कारक निपात (also/even)

• प्रजग्मुः: went forth, proceeded
• प्रजग्मुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-√गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परोक्शभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• पातालम्: the netherworld
• पातालम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन

• दंदशूककाः: serpents
• दंदशूककाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दन्दशूकक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-बहुवचन

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator within Nāgarakhaṇḍa; likely Sūta/Lomaharṣaṇa to sages)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Serpents scatter in terror: some vanish into tall anthills riddled with winding inner tunnels; others slip into dark fissures leading to Pātāla, with dust and broken earth swirling around.

Characters & Entities

• Valmīka (anthill)
• Pātāla
• Serpents

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When sacred power manifests, harmful forces retreat to their own domains, illustrating the restoration of dharmic order in a tīrtha.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse continues the Hāṭakeśvara-kṣetra episode within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct ritual is stated; it narrates the result of the mantra’s potency—clearing the sacred region of danger.