Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 100

Devanagari script

ततोपि पुण्यदं नृणां तीर्थं चित्ररथेश्वरम् । यत्र स्नात्वा च दत्त्वा च चित्रगुप्तं न पश्यति

Transliteration

tatopi puṇyadaṃ nṛṇāṃ tīrthaṃ citraratheśvaram | yatra snātvā ca dattvā ca citraguptaṃ na paśyati

Translation

Ещё более дарующая заслуги людям — тиртха Читраратхешвары. Омывшись там и совершив дар (дану), человек не узрит Читрагупту, записывающего деяния.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (thereafter)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधानार्थक (also/even)

• पुण्यदम्: giver of merit
• पुण्यदम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्य + द (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास; विशेषण (तीर्थम्)

• नृणाम्: of men
• नृणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• तीर्थम्: a sacred ford; pilgrimage spot
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• चित्ररथेश्वरम्: Citraratheśvara (name of the tirtha/deity)
• चित्ररथेश्वरम्: Karma (Apposition/Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्ररथ + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (चित्ररथस्य ईश्वरः)

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध/देशवाचक (where)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• दत्त्वा: having given (a gift)
• दत्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• चित्रगुप्तम्: Citragupta
• चित्रगुप्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चित्रगुप्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• पश्यति: sees; encounters
• पश्यति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Citrarath-eśvara tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrimage audience within purāṇic frame

Visual Art Cues

Scene: At Citrarath-eśvara tīrtha, a pilgrim bathes and then offers charity to a brāhmaṇa/poor; in the background, a faint, receding figure of Citragupta with palm-leaf ledger symbolizes ‘not being seen’.

Characters & Entities

• Citrarath-eśvara
• Citragupta
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s tīrthas are said to transform karmic destiny; charity joined with purification is praised as especially liberating.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Citrarath-eśvara-tīrtha, a sacred site in Kāśī associated with Īśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Snāna (bathing) and dāna (charitable giving); the fruit is not encountering Citragupta, symbolizing release from post-mortem karmic accounting.