Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 46

Devanagari script

तथैव चाटुवचनैः खेदसंनोदनैः परैः । या प्रियं प्रीणयेत्प्रीता त्रिलोकी प्रीणिता तया

Transliteration

tathaiva cāṭuvacanaiḥ khedasaṃnodanaiḥ paraiḥ | yā priyaṃ prīṇayetprītā trilokī prīṇitā tayā

Translation

Так же и ласковыми речами и иными делами, что прогоняют усталость, женщина, радостно услаждающая возлюбленного, тем самым услаждает три мира.

Word by Word

• तथा: thus, in that way
• तथा: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb of manner)

• एव: indeed
• एव: Emphasis (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis)

• चाटुवचनैः: with flattering words
• चाटुवचनैः: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चाटु + वचन (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; समासः: चाटुवचन (कर्मधारय/तत्पुरुष: चाटूनि वचनानि)

• खेदसंनोदनैः: with acts that dispel weariness
• खेदसंनोदनैः: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: खेद + संनोदन (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; समासः: खेदसंनोदन (षष्ठी-तत्पुरुष: खेदस्य संनोदनम् = removal/dispelling of fatigue)

• परैः: by other (means), additional
• परैः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (चाटुवचनैः/खेदसंनोदनैः इत्यादीनाम्)

• या: she who
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम

• प्रियम्: the beloved (husband)
• प्रियम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; अत्र ‘प्रिय’ = प्रियजन/पति (beloved person)

• प्रीणयेत्: should please, would gladden
• प्रीणयेत्: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्री (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• प्रीता: being pleased, delighted
• प्रीता: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Subject complement/कर्तृसमाना)
• Type: Adjective
• Root: प्रीत (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle used adjectivally), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषण

• त्रिलोकी: the three worlds
• त्रिलोकी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रि + लोक (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; द्विगु-समास: त्रयः लोकाः यस्यां सा (त्रिलोकी)

• प्रीणिता: pleased, gladdened
• प्रीणिता: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Subject complement/कर्तृसमाना)
• Type: Adjective
• Root: प्रीणित (प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; त्रिलोकी इत्यस्य विशेषण

• तया: by her
• तया: Karaṇa (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/कर्ता-हेतु), एकवचन

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A woman comforts her weary husband with soothing words and attentive gestures; above them, symbolic representations of the three worlds appear pleased—gods, humans, and beings—signifying trailokya-prīti.

Characters & Entities

• Skanda
• Agastya
• Kāśī (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Domestic kindness and uplifting speech are treated as spiritually expansive virtues whose merit radiates beyond the household.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The immediate verse is ethical, but its placement in the Kāśī Khaṇḍa associates such dharma with life lived under Kāśī’s sacred influence.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite; it recommends conduct—pleasant speech and relieving another’s fatigue.