Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 240

Devanagari script

अतः परं च संस्थानं जाखासणमुदाहृतम् । गोत्रं वै वात्स्यसंज्ञं तु गोत्रजा शीहुरी तथा । प्रवराणि च पंचैव मया तव प्रकाशितम्

Transliteration

ataḥ paraṃ ca saṃsthānaṃ jākhāsaṇamudāhṛtam | gotraṃ vai vātsyasaṃjñaṃ tu gotrajā śīhurī tathā | pravarāṇi ca paṃcaiva mayā tava prakāśitam

Translation

Далее упоминается иное поселение, называемое Джāкхāсаṇa. Его готра поистине именуется Вāтсья (Vātsya), а рожденные в этой готре также зовутся Шīхурī (Śīhurī). Я разъяснил тебе, что у них ровно пять правара.

Word by Word

• अतः: thereafter, then
• अतः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: ‘thereafter/from this’)

• परम्: further, next
• परम्: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावे प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (adverbial ‘further/next’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• संस्थानम्: settlement/place, institution
• संस्थानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संस्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• जाखासणम्: Jākhāsaṇa (name of a place/seat)
• जाखासणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जाखासण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (नाम/स्थाननाम)

• उदाहृतम्: is declared/mentioned
• उदाहृतम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-आ-हृ (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘उदाहृत’ = has been stated/mentioned

• गोत्रम्: gotra, lineage
• गोत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• वात्स्यसंज्ञम्: named Vātsya
• वात्स्यसंज्ञम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वात्स्य-संज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (कर्मधारयभावः: ‘वात्स्य’ इति संज्ञा यस्य)

• तु: but, however
• तु: Sambandha (Contrast/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (contrastive particle)

• गोत्रजाः: those born in that gotra
• गोत्रजाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गोत्रज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (सामान्यतः), प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (‘गोत्रात् जाताः’)

• शीहुरी: Śīhurī (name)
• शीहुरी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शीहुरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (नाम/जनपद/शाखा-नाम)

• तथा: also, likewise
• तथा: Sambandha (Addition/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: ‘also/likewise’)

• प्रवराणि: pravaras (ancestral seers)
• प्रवराणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रवर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक; अव्ययवत् (indeclinable numeral)

• एव: indeed, only
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-अव्यय (emphasis)

• मया: by me
• मया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• तव: of you, to you
• तव: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: त्वम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुष-सर्वनाम, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• प्रकाशितम्: has been revealed/made known
• प्रकाशितम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-काश् (धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (PPP) ‘प्रकाशित’ = made known/revealed

Speaker

Unspecified (narrative voice within Dharmāraṇyakhaṇḍa; likely addressing a king/interlocutor)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: जाखासण (Jākhāsaṇa)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A traveler’s view moving ‘beyond’ to Jākhāsaṇa: a path through forest leading to a settlement with a small shrine and a gathering of Brahmanas; five rishi-symbols (pravara) represented as five luminous sages or five sacred fires.

Characters & Entities

• Jākhāsaṇa
• Vātsya-gotra
• Śīhurī
• Pravara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic sacred geography preserves dharma through remembered lineages—naming gotra and pravara safeguards ritual identity and continuity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse highlights the settlement of Jākhāsaṇa within the Dharmāraṇya region.

What ritualistic prescription is mentioned?

It notes the pravara-count (five), which is relevant for Vedic rites where pravaras are recited for lineage invocation.