Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 30
Devanagari script
मनुस्तत्क्षांतवानस्या यमस्तस्या न चाक्षमत् । ताडनाय ततः कोपात्पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षांतमना न तु देहे न्यपातयत्
Transliteration
manustatkṣāṃtavānasyā yamastasyā na cākṣamat | tāḍanāya tataḥ kopātpādastena samudyataḥ | tasyāḥ punaḥ kṣāṃtamanā na tu dehe nyapātayat
Translation
Ману это стерпел, но Яма не смог вынести. Тогда, в гневе, он поднял ногу, чтобы ударить её; но, вновь обуздав себя, не опустил её на её тело.
Word by Word
मनुःManu
मनुः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तत्that (act)
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Accusative, Singular)
क्षान्तवान्forgave/endured
क्षान्तवान्:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षम् (धातु) + क्तवतुँ (कृदन्त)
Formभूतकाले क्तवतुँ-प्रत्ययान्त कृदन्त (past active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
अस्याःof her
अस्याः:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive, Singular)
यमःYama
यमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तस्याःof her
तस्याः:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive, Singular)
नnot
न:
Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation)
चand
च:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (and)
अक्षमत्did not endure/forgive
अक्षमत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootक्षम् (धातु)
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद (3rd person singular, Imperfect, Parasmaipada)
ताडनायfor striking
ताडनाय:
Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootताडन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन (Neuter, Dative, Singular)
ततःthen
ततः:
Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअपादान/क्रमवाचक-अव्यय (then/from that)
कोपात्from anger
कोपात्:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootकोप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Ablative, Singular)
पादःfoot
पादः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तेनby him/with that
तेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Instrumental, Singular)
समुद्यतःwas raised
समुद्यतः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootउद्-यम् (धातु) उपसर्ग: सम्, क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used adjectivally), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
तस्याःof her
तस्याः:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Genitive, Singular)
पुनःagain
पुनः:
Sambandha (Sequence/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्ति-अव्यय (again)
क्षान्तमनाhaving a forgiving mind
क्षान्तमना:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्षान्त (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (क्षान्तं मनः यस्य), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (Masculine, Nominative, Singular)
नnot
न:
Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय (negation)
तुbut
तु:
Sambandha (Contrast/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/विशेषण-अव्यय (but/however)
देहेon the body
देहे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootदेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Locative, Singular)
न्यपातयत्did not bring down/strike
न्यपातयत्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपत् (धातु) उपसर्ग: नि
Formलङ्-लकार (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद (3rd person singular, Imperfect, Parasmaipada)
Speaker
Vyāsa (continuing narrative)
Skanda Dialogue
Listener: nṛpa (king)
Visual Art Cues
Scene: Yama, youthful and stern, lifts his foot in anger toward Chāyā, but his face shows inner struggle and restraint; Manu stands calm, embodying tolerance.
Characters & Entities
M
ManuY
YamaFAQs
Even when anger arises, restraint is dharma; self-control prevents harm and limits karmic fallout.
None; the verse is narrative and ethical.
None.