Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 40

Devanagari script

भुक्तवत्सु द्विजाग्र्येषु स्वाचांतेषु नृपांगना । प्रणम्य दत्त्वा तांबूलं दक्षिणां च यथार्हतः

Transliteration

bhuktavatsu dvijāgryeṣu svācāṃteṣu nṛpāṃganā | praṇamya dattvā tāṃbūlaṃ dakṣiṇāṃ ca yathārhataḥ

Translation

Когда лучшие из брахманов поели и совершили омовение рта, царская супруга, поклонившись, дала им тамбула и подобающую дакшину, как и надлежит.

Word by Word

• भुक्तवत्सु: when (they) had eaten
• भुक्तवत्सु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: भुक्तवत् (कृदन्त; √भुज् (धातु) क्तवत्-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; क्तवत्-प्रत्ययान्तं भूतकर्मणि कृदन्तम्; विशेषणम् (द्विजाग्र्येषु) — Masculine, Locative, Plural; 'having eaten'

• द्विजाग्र्येषु: among the foremost Brahmins
• द्विजाग्र्येषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + अग्र्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण), बहुवचनम् — Masculine, Locative, Plural

• स्वाचान्तेषु: after they had sipped water (post-meal)
• स्वाचान्तेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + आचान्त (कृदन्त; आ+√चम् (धातु) क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तं कृदन्तम्; विशेषणम् (द्विजाग्र्येषु) — Masculine, Locative, Plural; 'having sipped water well (after meal)'

• नृपाङ्गना: the king's lady (queen)
• नृपाङ्गना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक) + अङ्गना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम् — Feminine, Nominative, Singular

• प्रणम्य: having bowed
• प्रणम्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: प्र+√नम् (धातु) ल्यप्-प्रत्यय (क्त्वा-अर्थे अव्ययकृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्तं अव्ययकृदन्तम् (gerund) — having bowed

• दत्त्वा: having given
• दत्त्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √दा (धातु) क्त्वा-प्रत्यय (अव्ययकृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तं अव्ययकृदन्तम् (gerund) — having given

• ताम्बूलम्: betel (leaf preparation)
• ताम्बूलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ताम्बूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम् — Neuter, Accusative, Singular

• दक्षिणाम्: honorarium/gift-fee
• दक्षिणाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम् — Feminine, Accusative, Singular

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction)

• यथार्हतः: as appropriate
• यथार्हतः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय) + अर्हत् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; अव्ययम् (adverb) — 'according to what is proper/deserved'

Speaker

Narrator (context not provided; likely a Purāṇic narrator relating events within Brahmottarakhaṇḍa)

Visual Art Cues

Scene: After the meal, brāhmaṇas rinse (ācamana). The queen bows with folded hands, offering tāmbūla and dakṣiṇā on a tray; recipients bless her.

Characters & Entities

• Dvija

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is completed by proper closure—bowing, honoring, and giving dakṣiṇā after feeding.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is indicated in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

After the meal and ācamana, offer tāmbūla and dakṣiṇā to brāhmaṇas according to their worth.