Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 43

Devanagari script

तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन

Transliteration

tāṃ vilokya mahīpāla cakampe manasānilaḥ | vasanto vismayaṃ yātaḥ smaraḥ sasmāra kiṃcana

Translation

Увидев её, о царь, задрожал ветер ума; Васанта пришёл в изумление, а Смара (Кама) что-то припомнил, словно признавая своё поражение.

Word by Word

• ताम्: her
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• विलोक्य: having seen
• विलोक्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: वि-लोक् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (gerund); 'having seen'

• महीपाल: O king
• महीपाल: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महीपाल (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, संबोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• चकम्पे: trembled
• चकम्पे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कम्प् (धातु)
• Form: लिट् (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• मनसा: with the mind
• मनसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• अनिलः: the wind
• अनिलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• वसन्तः: Vasanta
• वसन्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• विस्मयम्: astonishment
• विस्मयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• यातः: went/was seized (by)
• यातः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; 'gone/attained'

• स्मरः: Smara (Cupid)
• स्मरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• सस्मार: remembered/recalled
• सस्मार: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: लिट् (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• किंचन: something
• किंचन: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: किंचन (सर्वनाम/अव्ययप्राय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; अनिश्चितवाचक = 'something'

Speaker

Narrator (addressing a king; not named in snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Māhīpāla (king)

Visual Art Cues

Scene: On seeing her, the ‘wind of the mind’ trembles; Vasanta stands stunned amid falling blossoms; Madana pauses, as if remembering a prior defeat, his bow lowered in sudden recognition.

Characters & Entities

• Vasanta
• Smara (Kāma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The narrative reverses temptation: even forces like Kāma are shaken before a higher divine manifestation, implying supremacy of the divine over desire.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.