Mantra 8
Rishi: RV-derived (seer per source hymn)
Devata: Idā, Sarasvatī, Bhāratī (triad), as Indra-associated powers
Chandas: Triṣṭubh (approximate)
Samhita Patha (Devanagari)
होता॑ यक्षत्ति॒स्रो दे॒वीर्न भे॑ष॒जं त्रय॑स्त्रि॒धात॑वो॒ऽपस॒ इडा॒ सर॑स्वती॒ भार॑ती म॒हीः । इन्द्र॑पत्नीर्ह॒विष्म॑ती॒र्व्यन्त्वाज्य॑स्य॒ होत॒र्यज॑
Transliteration
hótā yákṣat tisró devī́r ná bheṣajáṃ tráyas tri·dhā́tavo ’pása iḍā́ sárasvatī bhā́ratī mahī́ḥ | índra·patnīr havíṣmatīr vyantu ā́jyasya hótar yája
Translation
Пусть Хотар совершит жертвоприношение трём богиням — как целительному средству — трём деятельным силам, тройственно утверждённым: Иде, Сарасвати и великой Бхарати. Пусть супруги Индры, наделённые приношением, широко раскроются для топлёного масла (аджья): о Хотар, совершай жертву!
Padapatha (Word Analysis)
होता । यक्षत् । तिस्रः । देवीः । न । भेषजम् । त्रयः । त्रि-धातवः । अपसः । इडा । सरस्वती । भारती । महीः । इन्द्र-पत्नीः । हविष्मतीः । व्यन्तु । आज्यस्य । होतः । यज ।
Word by Word
होताthe Hotṛ-priest
होता:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहोतृ (√हु) प्रातिपदिक
यक्षत्let him worship / offer
यक्षत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज् (यक्ष्)
तिस्रःthree
तिस्रः:
कर्म (विशेषण-सम्बन्ध) / कर्तृ (सम्बोधनार्थे)
TypeAdjective (numeral)
Rootत्रि (स्त्रीलिङ्ग रूप) प्रातिपदिक
देवीःgoddesses
देवीः:
कर्म (यक्षत्-क्रियायाः) / कर्तृ (आह्वानार्थे)
TypeNoun
Rootदेवी (देव + ई) प्रातिपदिक
नlike / as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
भेषजम्a remedy, medicine
भेषजम्:
उपमान (न-निपातेन)
TypeNoun
Rootभेषज प्रातिपदिक
त्रयःthree
त्रयः:
कर्तृ (अग्रेस्थित-समूहस्य)
TypeAdjective (numeral)
Rootत्रि (पुंलिङ्ग रूप) प्रातिपदिक
त्रिधातवःthe three constituents / threefold elements
त्रिधातवः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootत्रि + धातु (समास: त्रि-धातु) प्रातिपदिक
अपःthe Waters
अपः:
कर्म (यक्षत्/आह्वान-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootअप् प्रातिपदिक
इडाIḍā
इडा:
कर्तृ/कर्म (देवी-समूहस्य नाम)
TypeNoun
Rootइडा प्रातिपदिक
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
कर्तृ/कर्म (देवी-समूहस्य नाम)
TypeNoun
Rootसरस्वती प्रातिपदिक
भारतीBhāratī
भारती:
कर्तृ/कर्म (देवी-समूहस्य नाम)
TypeNoun
Rootभारती प्रातिपदिक
महीःgreat (ones)
महीः:
विशेषण (इडा-सरस्वती-भारती-आदीनाम्)
TypeAdjective/Noun
Rootमही प्रातिपदिक
इन्द्रपत्नीःthe wives/consorts of Indra
इन्द्रपत्नीः:
कर्तृ/कर्म (आह्वेय-देवीगणः)
TypeNoun
Rootइन्द्रपत्नी प्रातिपदिक
हविष्मतीःpossessing oblation
हविष्मतीः:
विशेषण (इन्द्रपत्नीः)
TypeAdjective
Rootहविष्मती (हविस् + मतुप्) प्रातिपदिक
व्यन्तुlet them pervade / let them come forth widely
व्यन्तु:
क्रिया
TypeVerb
Root√अन् (व्य्-अन्) / √अन्त् (वैदिक प्रयोग)
आज्यस्यof ghee (clarified butter)
आज्यस्य:
सम्बन्ध (होतरि/यज-क्रियायाः)
TypeNoun
Rootआज्य प्रातिपदिक
होतरीतिin/at the Hotṛ (office); at the Hotṛ
होतरीति:
अधिकरण
TypeNoun
Rootहोतृ प्रातिपदिक
यजworship! / perform the sacrifice!
यज:
क्रिया
TypeVerb
Root√यज्
Entities Mentioned
I
IdāS
SarasvatīB
Bhāratī (Mahī)I
Indrapatnīs (Indra-consorts)A
Agni (via Hotṛ’s offering function)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes