Mantra 62
Rishi: RV-derived
Devata: Agni/Vāyu complex (imagistic); possibly Indra/Agni by contextual assignment
Chandas: Tr̥ṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
प्रोथ॒दश्वो॒ न यव॑सेऽवि॒ष्यन्य॒दा म॒हः सं॒वर॑णा॒द्वयस्था॑त् । आद॑स्य॒ वातो॒ अनु॑वाति शो॒चिरध॑ स्म ते॒ व्रज॑नं कृ॒ष्णम॑स्ति
Transliteration
próthad áśvo ná yávase’viṣyán yadā́ máhaḥ saṃváraṇād váyasthā́t | ā́ dasya vā́to ánvavāti śócír ádha sma te vrájanaṃ kṛ́ṣṇam asti
Translation
Ринулся конь, словно к пастбищу, когда из великого ограждения он встал на место. Тогда ветер веет вслед его пламени; и затем, для тебя, путь становится тёмным.
Padapatha (Word Analysis)
प्र । उ॒थ॒त् । अश्वः । न । यव॑से । अ॒वि॒ष्यन् । य॒दा । म॒हः । सं॒वर॑णात् । वयः-स्था॑त् । आ । अ॒द॒स्य॒ । वातः । अनु॑वाति । शो॒चिः । अध॑ । स्म । ते । व्रज॑नम् । कृ॒ष्णम् । अ॒स्ति ।
Word by Word
प्रोथत्surged forth / expanded
प्रोथत्:
Kartā
TypeVerb
Rootप्र + √उथ्/वथ् (उथ् = कम्पने/वर्धने; here: ‘to swell/expand, surge’)
अश्वःthe horse
अश्वः:
Kartā
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
नlike / as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
यवसेfor fodder / for grass
यवसे:
Sampradāna
TypeNoun
Rootयवस (प्रातिपदिक)
अविष्यन्they entered / they went in
अविष्यन्:
Kriyā (of the subject) / Kartā (implicit)
TypeVerb
Rootआ + √विश् (प्रवेशने) / √विश् (to enter, settle) with preverb अवि- (Vedic usage)
यदाwhen
यदा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootयदा
महःof the great (one) / greatness
महः:
Sambandha
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) → महस् (Vedic neuter) / महः
संवरणात्from the enclosure / from the covering
संवरणात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootसंवरण (प्रातिपदिक) < सम् + √वृ (वरणे, आवरणे)
वयस्थात्from the life-abode / from the station of vitality
वयस्थात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootवयस्था (प्रातिपदिक) = ‘age-station/abode of life’; also read as वयः-स्थात् (वयः + स्था) in Vedic
आत्then / thereupon
आत्:
—
TypeIndeclinable
Rootआत्
अस्यof him / of it
अस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम) → अस्य
वातःthe wind
वातः:
Kartā
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक) < √वा (गत्यर्थ/वायौ)
अनुवातिblows along / follows blowing
अनुवाति:
Kriyā (wind as agent)
TypeVerb
Rootअनु + √वा (वायने/प्रवहणे)
शोचिःthe flame / the blaze
शोचिः:
Karma (of ‘blows along’) / or Kartā in apposition
TypeNoun
Rootशोचिस् (प्रातिपदिक)
अधthen / indeed
अध:
—
TypeIndeclinable
Rootअध
स्मindeed / surely
स्म:
—
TypeIndeclinable
Rootस्म
तेyour
ते:
Sambandha
TypePronoun
Rootत्वम् (सर्वनाम) → ते
व्रजनम्the pen / enclosure / stall
व्रजनम्:
Karma
TypeNoun
Rootव्रज (प्रातिपदिक)
कृष्णम्black / dark
कृष्णम्:
Viśeṣaṇa (of व्रजनम्)
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
अस्तिis
अस्ति:
Kriyā
TypeVerb
Root√अस् (भुवि)
Entities Mentioned
A
AgniV
VāyuI
Indra (contextual/secondary)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes