Mantra 3
Rishi: Traditionally ascribed within the Savitṛ/Āditya hymn-complex (general attribution; specific r̥ṣi not fixed in VS transmission for this isolated formula).
Devata: Savitṛ (Āditya)
Chandas: Triṣṭubh (by cadence and pāda-length)
Samhita Patha (Devanagari)
विश्वा॑ रू॒पाणि॒ प्रति॑ मुञ्चते क॒विः प्रासा॑वीद्भ॒द्रं द्वि॒पदे॒ चतु॑ष्पदे । वि नाक॑मख्यत्सवि॒ता वरे॒ण्योऽनु॑ प्र॒याण॑मु॒षसो॒ वि रा॑जति
Transliteration
víśvā́ rūpā́ṇi práti muñcate kavíḥ prā́sāvīd bhadráṃ dvipáde cátuṣpade | ví nā́kam akhyat savitā́ váreṇyo’nu práyā́ṇam uṣáso ví rājati
Translation
Мудрец поочерёдно принимает все облики; Савитар побудил благодатное для двуногих и четвероногих. Досточтимый Савитар открыл небесный свод; по ходу шествия Ушасов (Зарей) он сияет во славе.
Padapatha (Word Analysis)
विश्वा । रूपाणि । प्रति । मुञ्चते । कविः । प्र-असावीत् । भद्रम् । द्वि-पदे । चतुः-पदे । वि । नाकम् । अख्यत् । सविता । वरेण्यः । अनु । प्र-याणम् । उषसः । वि । राजति
Word by Word
विश्वानिall
विश्वानि:
कर्म (मुञ्चते इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootविश्व (सर्व) (प्रातिपदिक) → विश्व
रूपाणिforms, appearances
रूपाणि:
कर्म (मुञ्चते)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
प्रतिtowards, in return, again
प्रति:
—
TypeIndeclinable
Rootप्रति
मुञ्चतेreleases, lets go
मुञ्चते:
क्रिया
TypeVerb
Rootमुच् (मोचने)
कविःthe seer, sage
कविः:
कर्ता (मुञ्चते)
TypeNoun
Rootकवि (प्रातिपदिक)
प्रforth
प्र:
—
TypeIndeclinable
Rootप्र
असावीत्impelled, set in motion
असावीत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootसू (प्रसवे) + प्र (उपसर्ग)
भद्रम्the auspicious (good)
भद्रम्:
कर्म (असावीत्)
TypeNoun/Adjective
Rootभद्र (प्रातिपदिक)
द्विपदेin/for the two-footed (humans)
द्विपदे:
अधिकरण (असावीत्—‘द्विपदे’)
TypeNoun/Adjective
Rootद्विपद् (प्रातिपदिक)
चतुष्पदेin/for the four-footed (cattle)
चतुष्पदे:
अधिकरण (असावीत्—‘चतुष्पदे’)
TypeNoun/Adjective
Rootचतुष्पद् (प्रातिपदिक)
विapart, forth
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि
नाकम्heaven, the celestial realm
नाकम्:
कर्म (अख्यत्)
TypeNoun
Rootनाक (प्रातिपदिक)
अख्यत्made manifest, proclaimed
अख्यत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootख्या (प्रख्याने) + वि (उपसर्ग)
सविताSavitar (the Impeller)
सविता:
कर्ता (अख्यत्)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
वरेण्यःmost excellent, choice-worthy
वरेण्यः:
कर्ता-विशेषण (सविता)
TypeAdjective
Rootवरेण्य (√वृ ‘to choose’ से निष्पन्न विशेषण-प्रातिपदिक)
अनुafter, along
अनु:
—
TypeIndeclinable
Rootअनु
प्रयाणम्the going forth, departure
प्रयाणम्:
कर्म/अधिकरण (वि राजति—‘प्रयाणम्’ के अनु)
TypeNoun
Rootप्रयाण (प्र + √या ‘to go’ से भाव/कर्मवाचक संज्ञा)
उषसःof Dawn
उषसः:
सम्बन्ध (प्रयाणम्—उषसः)
TypeNoun
Rootउषस् (प्रातिपदिक)
विwidely, forth
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि
राजतिshines, is resplendent
राजति:
क्रिया
TypeVerb
Rootराज् (दीप्तौ/शोभायाम्)
Entities Mentioned
S
Savitṛ (Āditya)U
Uṣas (Dawns)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes