Rig Veda 8.13.30 — Mandala 8, Sukta 13, Mantra 30

Sukta 8.13

Rishi: Unknown/unspecified in provided input

Devata: Primarily Indra-context hymn; this verse foregrounds the yajña-agent (the inner doer/priestly consciousness)

Chandas: Likely Trishtubh/Jagatī-family (needs scansion)

Samhita Patha (Devanagari)

अयं दीर्घाय चक्षसे प्राचि प्रयत्यध्वरे । मिमीते यज्ञमानुषग्विचक्ष्य ॥

Transliteration

ayáṃ dīrghā́ya cákṣase prā́ci prayáty adhvaré | mimī́te yajñám ānuṣág vicákṣya ||

Translation

Этот идёт вперёд в обряде (adhvara) к дальнозоркому видению; прозорливый, он отмеряет yajña по человеческой преемственности, шаг за шагом.

Word by Word

• अयम्: this (one)
• अयम्: Kartā (वाक्य-प्रवर्तक/निर्देशक) अथवा विशेष्य-निर्देशः
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• दीर्घाय: for long (life), for longevity
• दीर्घाय: Sampradāna (उद्देश्य/हितार्थ) — ‘for long (life)’
• Type: Adjective
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक)

• चक्षसे: for vision, for seeing
• चक्षसे: Sampradāna (उद्देश्य) — ‘for sight/vision’
• Type: Noun
• Root: चक्षस् (प्रातिपदिक) अथवा √चक्ष् (देखने) से निष्पन्न ‘चक्षस्’

• प्राचि: eastward, to the east
• प्राचि: Adhikaraṇa (दिशा/देश-निर्देशः) — ‘eastward’
• Type: Adjective (directional) / Adverbial use
• Root: प्राञ्च्/प्राच् (दिक्-विशेषण-प्रातिपदिक)

• प्रयति: advance, forward course
• प्रयति: Kartā (क्रियायाः कर्तृ-भावः) — ‘the forward movement/advance’
• Type: Noun
• Root: प्रयति (प्रातिपदिक; ‘प्रयतिः’ = प्रयत्न/प्रवृत्ति/प्रस्थान) अथवा √यत् (प्रयत्न) से भाव

• अध्वरे: in the sacrifice, in the ritual
• अध्वरे: Adhikaraṇa (अधिकरणम्) — ‘in the sacrifice/rite’
• Type: Noun
• Root: अध्वर (प्रातिपदिक)

• मिमीते: measures out, apportions
• मिमीते: Kriyā (मुख्य-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मा (माने/मितौ ‘to measure, mete out’)

• यज्ञम्: the sacrifice, offering
• यज्ञम्: Karma (कर्म) — ‘the sacrifice’
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) < √यज् (यजने ‘to worship, sacrifice’)

• अनुषक्: successively, in due order
• अनुषक्: Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषणम्) — ‘in sequence/continuously’
• Type: Indeclinable
• Root: अनुषक् (अव्यय; ‘in due order, successively, along’)

• विचक्ष्य: having observed, having looked around
• विचक्ष्य: Kriyā-viśeṣaṇa (पूर्वकर्म/पूर्वक्रिया) — ‘having observed’
• Type: Gerund (absolutive)
• Root: वि-√चक्ष् (देखने/निरीक्षणे) से क्त्वा/ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त