Valmiki Ramayana 2.71.47: Ayodhya Kanda, Sarga 71, Shloka 47

भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम्

Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya

Transliteration

bahūni paśyan manaso 'priyāṇi yāny anyadā nāsya pure babhūvuḥ | avākśirā dīnamanā na hṛṣṭaḥ pitur mahātmā praviveśa veśma ||2.71.47||

Translation

Увидев многое, что тяготило душу, — то, чего прежде никогда не бывало в его городе, — великодушный Бхарата, склонив голову, унылый и безрадостный, вошёл во дворец своего отца.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• बहूनि: many
• बहूनि: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् (qualifies अप्रियाणि)

• पश्यन्: seeing
• पश्यन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्यय (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; परस्मैपदी; समकालिकक्रिया (seeing)

• मनसः: of the mind
• मनसः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• अप्रियाणि: unpleasant (things)
• अप्रियाणि: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अप्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम्

• यानि: which
• यानि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• अन्यदा: formerly
• अन्यदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (at another time/previously)

• न: not
• न: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात (negation particle)

• अस्य: of him / his
• अस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• पुरे: in the city
• पुरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• बभूवुः: were / occurred
• बभूवुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• अवाक्-शिराः: with head bowed
• अवाक्-शिराः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अवाक् (अव्यय/उपसर्गार्थ) + शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: यस्य शिरः अवाक् (head bent down)

• दीन-मनाः: dejected in mind
• दीन-मनाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: दीन (प्रातिपदिक) + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: यस्य मनः दीनम् (dejected-minded)

• न: not
• न: Nipata (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात

• हृष्टः: joyful
• हृष्टः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम्

• पितुः: of (his) father
• पितुः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• महात्मा: the great-souled one
• महात्मा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रविवेश: entered
• प्रविवेश: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + विश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• वेश्म: the house/palace
• वेश्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेश्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Context

Arriving at the confluence of Saraswati and Ganga and traversing the north of Veeramatsya region, he entered the Bharunda forest.

Characters & Entities

• Bharata
• Ayodhya

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes reverent, truthful acknowledgment of calamity; Bharata’s bowed head and joylessness reflect humility before duty and impending moral responsibility.

What is the narrative situation?

After witnessing unprecedented ill-omens in Ayodhya, Bharata enters Daśaratha’s palace in a state of foreboding.

Which character virtue is emphasized?

Humility and seriousness—Bharata does not arrive in pride but in restrained grief, prepared to act according to righteousness.