Valmiki Ramayana 2.42.26 — Ayodhya Kanda, Sarga 42, Shloka 26

द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः

Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments

Devanagari script

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

Transliteration

atha gadgadaśabdas tu vilapan manujādhipaḥ |

uvāca mṛdu mandārthaṃ vacanaṃ dīnam asvaram ||

Translation

Тогда владыка людей, рыдая с перехваченным горлом, произнёс слова мягкие, но едва слышные — и по смыслу, и по звуку приглушённые, скорбные и бессильные.

Word by Word

• कौशल्यायाम्: in/at Kausalya's (quarters)
• कौशल्यायाम्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कौशल्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• गृहम्: house/apartment
• गृहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• शीघ्रम्: quickly
• शीघ्रम्: Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: शीघ्रम् (अव्यय)
• Form: काल/वेगवाचक-अव्ययम् (adverb: quickly)

• राममातुः: of Rama's mother
• राममातुः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: राम-मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (रामस्य माता)

• नयन्तु: let them lead/take
• नयन्तु: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः (3rd person), बहुवचनम्

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• न: not
• न: Modifier (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम्

• हि: indeed
• हि: Modifier (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (emphasis)

• अन्यत्र: elsewhere
• अन्यत्र: Deśa-adhikaraṇa (देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb: elsewhere)

• मम: of me/my
• मम: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम् (genitive: my)

• आश्वासः: solace
• आश्वासः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आश्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• हृदयस्य: of (my) heart
• हृदयस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• भविष्यति: will be
• भविष्यति: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लृट्-लकारः (Simple Future), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

Context

Thereupon Dasaratha lamenting with his throat choked addressed (his attendants) in a low, feeble, melancholic, gentle voice:

Characters & Entities

• Daśaratha

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It underscores human accountability within dharma: even a king is not above emotional consequence when truth and duty have been wounded by prior actions.

What is the narrative situation?

Daśaratha, overwhelmed after Rāma’s exile, is physically and emotionally broken and begins to give instructions to attendants.

Which character virtue is emphasized?

The realism of remorse and vulnerability is emphasized—power does not protect one from the moral weight of decisions.