Valmiki Ramayana 2.104.15 — Ayodhya Kanda, Sarga 104, Shloka 15

भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः

Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning

Devanagari script

तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुन पुनः।भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्।।।।

Transliteration

taṃ mattam iva mātaṅgaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ | bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ pariṣvajya idam abravīt ||

Translation

Рама обнял брата Бхарату — тот снова и снова тяжко вздыхал, словно слон в поре гона, — и затем произнёс такие слова.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• मत्तम्: intoxicated, in rut
• मत्तम्: विशेषण
• Type: Adjective
• Root: मत्त (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; विशेषण (of mātaṅgam)

• इव: like
• इव: उपमा
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय

• मातङ्गम्: elephant
• मातङ्गम्: उपमान (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: मातङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• निःश्वसन्तम्: sighing/heaving
• निःश्वसन्तम्: कर्म-विशेषण (Object qualifier)
• Type: Verb
• Root: निḥ-श्वस् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present participle), द्वितीया एकवचन पुंलिङ्ग

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्ति-अव्यय

• पुनः: again (repeatedly)
• पुनः: क्रियाविशेषण
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: पुनरावृत्ति-अव्यय; पुनः पुनः = repeatedly

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• भरतम्: Bharata
• भरतम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग; भ्रातरम् इति विशेष्य

• रामः: Rama
• रामः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, पुंलिङ्ग

• परिष्वज्य: having embraced
• परिष्वज्य: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Verb
• Root: परि-स्वज् (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष (absolutive/gerund), ‘having embraced’

• इदम्: this
• इदम्: कर्म (Object: what was said)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन, नपुंसकलिङ्ग

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Context

Rama embraced his brother Bharata who repeatedly heaved sighs and resembled anelephant in rut, and said:

Characters & Entities

• Rama
• Bharata

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Compassion within dharma: Rama responds to Bharata’s anguish not with harshness but with embrace—upholding fraternal care while preparing a principled reply.

What is the narrative situation?

The narration depicts Bharata’s intense grief; Rama comforts him physically before speaking.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s empathy and steadiness—he consoles Bharata even amid a dispute about duty and kingship.