Shloka 27

Devanagari script

परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः।कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम्।।।।

Transliteration

parimṛśya ca pāṇibhyām abhisantrastacetanaḥ | kāmī kamalapatrākṣīm uvāca vanitām idam ||

Translation

Устрашённый в душе, но влекомый желанием, он обеими руками нежно коснулся своей супруги с глазами, подобными лепесткам лотоса, и сказал ей такие слова.

Word by Word

• परिमृश्य: having caressed
• परिमृश्य: पूर्वकाल-क्रिया (prior action)
• Type: Verb
• Root: परि-मृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव-रूप (gerund/absolutive); having caressed

• च: and
• च: सम्बन्ध/अव्यय (conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-बोधक अव्यय; conjunction

• पाणिभ्याम्: with (his) two hands
• पाणिभ्याम्: करण (Karaṇa)
• Type: Noun
• Root: पाणि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, द्विवचन; Masculine, Instrumental, Dual

• अभिसन्त्रस्तचेतनः: whose mind was greatly terrified
• अभिसन्त्रस्तचेतनः: विशेषण (to subject)
• Type: Adjective
• Root: अभि-सम्-त्रस् (धातु) > अभिसन्त्रस्त (कृदन्त) + चेतन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कर्मधारय-सन्निकर्षे: 'सन्त्रस्तं चेतनं यस्य'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular; विशेषणम् (qualifying 'कामी')

• कामी: the passionate man
• कामी: कर्ता (Karta)
• Type: Noun
• Root: कामिन्/कामी (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; Masculine, Nominative, Singular

• कमलपत्राक्षीम्: her whose eyes are like lotus-petals
• कमलपत्राक्षीम्: कर्म (Karma; object)
• Type: Noun
• Root: कमल + पत्र + अक्षी (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास ('कमलपत्रे इव अक्षिणी यस्याः सा'); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative, Singular

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (परस्मैपद; perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; Perfect, 3rd person singular

• वनिताम्: the woman
• वनिताम्: कर्म (Karma; object, appositional)
• Type: Noun
• Root: वनिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Feminine, Accusative, Singular; apposition to 'कमलपत्राक्षीम्'

• इदम्: this (word/speech)
• इदम्: कर्म (Karma; object)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; Neuter, Accusative, Singular; वाक्य-विशेषण (object: 'this [speech]')

Context

With a mind extremely terrified yet passionate, he caressed his lotus-eyed wife with his hands, and said:

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Even under fear and inner turmoil, the king approaches his wife with gentleness rather than force—an ethic of restraint and care within household (gṛhastha) dharma.

What is the narrative situation?

Daśaratha finds Kaikeyī in distress and begins to address her, trying to understand the cause.

Which character virtue is emphasized?

Concernate attentiveness (anukampā) and a conciliatory approach—he tries to soothe before questioning.