Shloka 82

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः।दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते।।।।

Transliteration

tasyedam āśramapadaṃ prabhāvād yasya rākṣasaiḥ | dig iyaṃ dakṣiṇā trāsād dṛśyate nopabhujyate ||

Translation

Вот место его ашрама; из-за его духовной мощи ракшасы со страхом взирают на эту южную сторону, но не могут здесь охотиться и вредить.

Word by Word

• तस्य: of him (Agastya)
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: Vishaya (विषय)
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (context: demonstrative ‘this’)

• आश्रमपदम्: hermitage-site
• आश्रमपदम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आश्रम+पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (place/seat of the hermitage)

• प्रभावात्: due to (his) power
• प्रभावात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative, 5th), एकवचन

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• राक्षसैः: by demons
• राक्षसैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• दिक्: direction/quarter
• दिक्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इयम्: this
• इयम्: Vishesya (विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: इदम् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• दक्षिणा: southern
• दक्षिणा: Vishesana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (southern)

• त्रासात्: out of fear
• त्रासात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: त्रास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative), एकवचन

• दृश्यते: is seen
• दृश्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि (passive)

• न: not
• न: Pratishedha (प्रतिषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय

• उपभुज्यते: is enjoyed/used
• उपभुज्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप+भुज् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि (passive) ‘is enjoyed/used’

Context

This is his hermitage. On account of his (Agastya's) impact the demons look south but cannot eat the hermits out of fear (for the sage).

Characters & Entities

• Agastya
• Āśrama
• Rākṣasas (demons)
• Dakṣiṇā diś (southern quarter)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma protects: the ascetic’s tapas functions as a shield for the innocent. Wickedness is restrained not merely by force, but by the moral-spiritual authority of a righteous life.

What is the narrative situation?

The sage explains that Agastya’s hermitage is effectively off-limits to demons, who fear his influence.

Which character virtue is emphasized?

Agastya’s spiritual potency joined with protective compassion—his righteousness creates safety for others.