Shloka 51

पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः

Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya

Devanagari script

तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः।।।।लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः।

Transliteration

tatra tatra ca dṛśyante saṅkṣiptāḥ kāṣṭha-sañcayāḥ ||

lūnāś ca pathi dṛśyante darbhā vaiḍūrya-varcasaḥ |

Translation

Тут и там видны сложенные кучи собранных дров; а вдоль тропы видна срезанная трава дарбха, сияющая, словно самоцвет вайдурья.

Word by Word

• एतत्: this
• एतत्: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunctive)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्ययम्

• वनमध्यस्थम्: situated in the middle of the forest
• वनमध्यस्थम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वन + मध्य + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: वनस्य मध्ये स्थितम्; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; 'एतत्' इत्यस्य विशेषणम्

• कृष्णाभ्रशिखरोपमम्: like the peak of a dark cloud
• कृष्णाभ्रशिखरोपमम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: कृष्ण + अभ्र + शिखर + उपम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: कृष्णस्य अभ्रस्य शिखरस्य उपमम्; नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, एकवचनम्; 'एतत्' इत्यस्य विशेषणम्

• पावकस्य: of the fire
• पावकस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पावक (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• आश्रमस्थस्य: situated in the hermitage
• आश्रमस्थस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Adjective
• Root: आश्रम + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: आश्रमे स्थितस्य; पुल्लिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; 'पावकस्य' इत्यस्य विशेषणम्

• धूमाग्रम्: the smoke-top / plume of smoke
• धूमाग्रम्: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: धूम + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः: धूमस्य अग्रं (tip/column of smoke); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• सम्प्रदृश्यते: is clearly seen
• सम्प्रदृश्यते: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; कर्मणि प्रयोगः (passive)

Context

Heaps of fire-wood are seen here and there on the path. There are blades of grass (used for sacrificial ceremonies) shining like vaidurya (gems).

Characters & Entities

• darbha grass
• vaidūrya (gem)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Reverence for sacred life: the signs of ordered ritual practice (darbha, fuel gathered for fires) point to a community living by dharma through discipline and worship.

What is the narrative situation?

They observe indications of nearby ascetics—prepared fuel and ritual grass—suggesting an inhabited hermitage area.

Which character virtue is emphasized?

Respectful perception—recognizing markers of sacred practice and responding appropriately.