Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 19

Śeṣoditya-Sūrya-nyāsa, Soma-sādhana, Graha-pūjā, and Bhauma-vrata-vidhi

Devanagari script

हंसाख्यमग्नीषोमाख्यं मंडलत्रयमेव च । पुनर्न्यासत्रयं कुर्यान्मूलेन व्यापकं चरेत् ॥ १९ ॥

Transliteration

haṃsākhyamagnīṣomākhyaṃ maṃḍalatrayameva ca | punarnyāsatrayaṃ kuryānmūlena vyāpakaṃ caret || 19 ||

Translation

Сначала следует утвердить три мандалы — именуемые «Хамса» и «Агнишома» — затем вновь совершить тройную ньясу; после этого, посредством мула-мантры, практиковать всепроникающее (вьяпака) размещение/повторение.

Word by Word

• हंस-आख्यम्: called ‘Haṃsa’
• हंस-आख्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: हंस (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (हंस इति आख्यं); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• अग्नि-ईषोम-आख्यम्: called ‘Agni-Īṣoma’
• अग्नि-ईषोम-आख्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक) + ईषोम (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (अग्नीषोम इति आख्यं); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• मण्डल-त्रयम्: the triad of circles
• मण्डल-त्रयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मण्डल (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समास (त्रयाणि मण्डलानि); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (समाहार)

• एव: indeed/only
• एव: क्रियाविशेषण (Emphatic modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (particle of emphasis)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• पुनः: again
• पुनः: क्रियाविशेषण (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्तिवाचक अव्यय (adverb: again)

• न्यास-त्रयम्: the threefold nyāsa
• न्यास-त्रयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: न्यास (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: द्विगु-समास (त्रयो न्यासाः); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (समाहार)

• कुर्यात्: should do
• कुर्यात्: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• मूलेन: with the root (mantra)
• मूलेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• व्यापकम्: the all-pervading (nyāsa)
• व्यापकम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्यापक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• चरेत्: should perform/practice
• चरेत्: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Haṃsa
• Agni
• Soma

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It emphasizes disciplined mantra-sādhana: establishing sacred maṇḍalas and repeating nyāsa so the mantra is internalized as an all-pervading divine presence rather than a merely external rite.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By prescribing vyāpaka practice with the mūla-mantra, it turns ritual technique into continuous remembrance—training the devotee to feel the deity’s presence pervading the whole body and space, which supports steady bhakti.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It highlights applied ritual science—mantra-nyāsa and maṇḍala construction/sequence—technical procedure aligned with Vedic auxiliary disciplines used in correct performance and internalization of worship.