Shloka 6

Adhyaya 74 — King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

Sanskrit

राज्याच्च्युतः सोऽपि वनं गत्वा निर्विण्णमानसः ।

तपस्तेपे महाभागे वितस्तापुलिने स्थितः ॥

Transliteration

rājyāc cyutaḥ so 'pi vanaṃ gatvā nirviṇṇamānasaḥ / tapas tepe mahābhāge vitastāpuline sthitaḥ

Translation

Изгнанный из царства, он также ушёл в лес с разочарованным умом и совершал подвижничество, стоя на благословенной песчаной косе реки Витаста.

Word by Word

• राज्यात्: from the kingdom
• राज्यात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• च्युतः: fallen/ousted
• च्युतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: च्यु (धातु) → च्युत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘सः’ इति विशेषणम्

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle), समुच्चय/अपि-अर्थे ‘also/even’

• वनम्: to the forest
• वनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) → गत्वा (क्त्वान्त)
• Form: अव्ययकृदन्तः (क्त्वा/gerund), पूर्वकालिक-क्रिया (having gone)

• निर्विण्णमानसः: with a dejected mind
• निर्विण्णमानसः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निर्विण्ण + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (निर्विण्णं मानसं यस्य) विशेषणम्

• तपः: austerity
• तपः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• तेपे: performed (austerities)
• तेपे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• महाभागे: in/at the noble (place)
• महाभागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative), एकवचनम्; कर्मधारयः (महान् भागः यस्य)

• वितस्तापुलिने: on the sandbank of the Vitastā
• वितस्तापुलिने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वितस्ता + पुलिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (वितस्तायाः पुलिनम्)

• स्थितः: staying/standing
• स्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘सः’ इति विशेषणम्

Speakers

• Mārkaṇḍeya (narrator)

Key Themes

• Renunciation
• Tapas
• Sacred geography (Vitastā)
• Transformation through adversity

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Suffering and loss can mature into vairāgya and disciplined spiritual effort. The king converts political defeat into a new pursuit: self-mastery through tapas.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vaṃśānucarita with tīrtha/kshetra coloring (sacred river locale), still within Manvantara narrative flow.

What is the esoteric significance?

The riverbank signifies a liminal zone—between settled life and wilderness—apt for inner transition. Vitastā (often identified with the Jhelum) evokes purification and continuity of dharma through sacred landscapes.