Shloka 25

Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

Sanskrit

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव ।

पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात् ॥

Transliteration

brāhmaṇa uvāca bhūpa! sārasvatīm iṣṭiṃ karomi vacanāt tava | patnī taveyam ānṛṇyaṃ yātu tadvākpravartanāt ||

Translation

Брахман сказал: «О царь, по твоему слову я совершу Сарасвати-ишти (Sarasvatī-iṣṭi). Пусть, когда её речь придёт в движение, эта твоя супруга освободится от долга/обязательства, подлежащего возмещению».

Word by Word

• ब्राह्मणः: the brahmin
• ब्राह्मणः: कर्ता (Speaker/Subject)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्

• भूप: O king
• भूप: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: भूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचनम्

• सारस्वतीम्: Sarasvatī-related
• सारस्वतीम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सारस्वती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘Sarasvatī-related’ (iṣṭiṃ विशेषयति)

• इष्टिम्: a sacrificial offering (iṣṭi)
• इष्टिम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: इष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• करोमि: I perform
• करोमि: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, उत्तम-पुरुषः (1st), एकवचनम्

• वचनात्: from/according to (your) word
• वचनात्: हेतु (Hetu/Cause)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्; हेतौ—‘because of/according to’

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• पत्नी: (your) wife
• पत्नी: कर्ता (Kartā/Subject)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• तव: your
• तव: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्

• इयम्: this (woman)
• इयम्: कर्ता (Apposition)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• आनृण्यम्: freedom from debt/obligation
• आनृण्यम्: कर्म (Object/Result)
• Type: Noun
• Root: आनृण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘freedom from debt/obligation’

• यातु: let (her) attain
• यातु: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd), एकवचनम्; आशीर्लिङ्गार्थे—‘let her attain’

• तत्: that
• तत्: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-एकवचनम् (Genitive) समासार्थे; समासपूर्वपदम्

• वाक्: speech
• वाक्: सम्बन्ध (compound member)
• Type: Noun
• Root: वाच् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-एकवचनम् (Genitive) समासार्थे; समासपूर्वपदम्

• प्रवर्तनात्: from the setting-in-motion of that speech
• प्रवर्तनात्: हेतु (Cause)
• Type: Noun
• Root: प्रवर्तन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्; समासः—तत्+वाक्+प्रवर्तन (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speakers

• Brahmin to king

Primary Deities

• Sarasvatī

Shakti Aspects

• Sarasvatī (goddess of speech
• learning
• sacred utterance)

Key Themes

• Ritual remedy (iṣṭi)
• Speech as divine grace
• Removal of moral liability (ānṛṇya)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Wrong done ‘through’ someone creates a moral residue; restoring the victim (speech) also restores the agent’s ethical balance (ānṛṇya).

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ritual-ācāra material within narrative; not sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara.

What is the esoteric significance?

Sarasvatī-iṣṭi implies that speech is not merely biological but sacred; mantra and offering re-open vāg as a channel of śakti and truth.