Shloka 72

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

देवतापितृभृत्यानामतिथीनाञ्च वर्तनम् ।

यस्यायवशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज ॥

सत्यवाक्यान् क्षमाशीलानहिंस्रान्नानुतापिनः ।

पुरुषानीदृशान् यक्ष ! त्यजेथाश्चानसूयकान् ॥

Transliteration

devatā-pitṛ-bhṛtyānām atithīnāṃ ca vartanam | yasyāyavaśiṣṭenānnena puṃsas tasya gṛhaṃ tyaja ||

satya-vākyān kṣamā-śīlān ahiṃsrān nānutāpinaḥ | puruṣān īdṛśān yakṣa! tyajethāś cānasūyakān ||

Translation

Покинь дом того человека, который почитает богов, предков, зависимых/слуг и гостей остатками пищи. И также, о Якша, избегай людей правдивых, терпеливых, ненасильственных, свободных от проступков, рождающих раскаяние, и не завистливых.

Word by Word

• देवतापितृभृत्यानाम्: of gods, ancestors, and servants
• देवतापितृभृत्यानाम्: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: देवता (प्रातिपदिक) + पितृ (प्रातिपदिक) + भृत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; समासः द्वन्द्वः (देवताः च पितरः च भृत्याः च)

• अतिथीनाम्: of guests
• अतिथीनाम्: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• वर्तनम्: maintenance/support
• वर्तनम्: कर्म/विधेय (Object/Predicate)
• Type: Noun
• Root: वर्तन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• यस्य: whose
• यस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• अयवशिष्टेन: with leftover barley (food)
• अयवशिष्टेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: अय (प्रातिपदिक) + अवशिष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘अयस्य अवशिष्टम्’ (leftover of barley)

• अन्नेन: with food
• अन्नेन: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• पुंसः: of the man
• पुंसः: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: पुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• तस्य: of that (man)
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• गृहम्: house
• गृहम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• त्यज: abandon
• त्यज: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सत्य-वाक्यान्: truth-speaking
• सत्य-वाक्यान्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: सत्य (प्रातिपदिक) + वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; समासः कर्मधारयः

• क्षमाशीलान्: forbearing
• क्षमाशीलान्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: क्षमा (प्रातिपदिक) + शील (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘क्षमायाः शीलम्’

• अहिंस्रान्: non-violent
• अहिंस्रान्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: अहिंस्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• अनुतापिनः: not remorseful (i.e., not causing regret)
• अनुतापिनः: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: अनुतापिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (पदान्त-रूपं ‘अनुतापिनः’ = ‘अनुतापिनान्’ वैकल्पिक/छान्दस-प्रयोगः)

• पुरुषान्: men/persons
• पुरुषान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• ईदृशान्: such
• ईदृशान्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: ईदृश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• यक्ष: O Yakṣa
• यक्ष: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: यक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• त्यजेथाः: you should abandon
• त्यजेथाः: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• अनसूयकान्: non-envious
• अनसूयकान्: कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: अनसूयक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

Speakers

• Dharma-instructor addressing a Yakṣa (didactic counsel within the Purāṇic dialogue frame)

Primary Deities

• Pitṛs (ancestors) (as a ritual category)
• Devatās (gods) (as a ritual category)

Key Themes

• Dharma
• Ātithi-dharma
• Pitṛ-yajña / Deva-yajña ethos
• Food ethics
• Non-violence
• Truthfulness

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Feeding gods/ancestors/guests/dependents with leftovers signals miserliness and disrespect in sacred reciprocity. Conversely, truth, patience, non-violence, and non-envy form a protective moral aura—hence the Yakṣa is told to avoid such persons.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Dharma instruction supporting ritual-social order; not directly a pancalakṣaṇa unit.

What is the esoteric significance?

Food is a carrier of subtle merit (puṇya) and intention (bhāva). Offering 'remnants' to sacred recipients reflects inner impurity; truth/non-violence/non-envy reflect sattva that repels afflictive beings.