Shloka 34

Adhyaya 47 — Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Sanskrit

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ।

ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

Transliteration

tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

Translation

Так же и шестая — у тех, чьё течение направлено вверх (ūrdhva-srotas), — поминается как творение богов. Затем творение тех, чьё течение направлено вниз (arvāk-srotas), есть седьмое, то есть человеческое творение.

Word by Word

• तथा: thus; likewise
• तथा: सम्बन्धसूचक (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb: thus/so)

• ऊर्ध्वस्रोतसाम्: of the upward-streaming (beings)
• ऊर्ध्वस्रोतसाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ऊर्ध्व + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (ऊर्ध्व-स्रोतस्); नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन

• षष्ठः: sixth
• षष्ठः: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण

• देवसर्गः: creation of the gods
• देवसर्गः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: देव + सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (देवानां सर्गः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तु: indeed/but
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• सः: that
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्मृतः: is said
• स्मृतः: क्रियापद (Predicate; passive)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + त (कृत्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘is said/remembered’

• ततः: then; thereafter
• ततः: सम्बन्धसूचक (Sequencing adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपादानार्थ/क्रमार्थ (then/from that)

• अर्वाक्स्रोतसाम्: of the downward-streaming (beings)
• अर्वाक्स्रोतसाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अर्वाक् + स्रोतस् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (अर्वाक्-स्रोतस्); नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• सर्गः: creation
• सर्गः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सप्तमः: seventh
• सप्तमः: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: सप्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण

• सः: that
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तु: indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• मानुषः: human
• मानुषः: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

Speakers

• Cosmological narration within the Markandeya Purana’s teaching context (speaker not specified in the provided excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Devas (collective)

Key Themes

• Cosmology
• Hierarchy of beings
• Devas and humans
• Pañcalakṣaṇa: Sarga

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Humans are positioned between animal instinct and divine refinement, implying a duty to redirect one’s ‘current’ upward through discipline, knowledge, and dharma.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sarga: it continues the vaikṛta enumeration, specifying deva and human creations.

What is the esoteric significance?

Upward/downward ‘currents’ can be read as tendencies of consciousness: aspiration and luminosity (devas) versus gravitation toward embodiment and desire (humans), inviting inner reorientation.