षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇamadhyardhamānūpānāṃ deśavāpānāmardhatrayodaśāśmakānām trayoviṃśatiravantīnām amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ
Стандартная мера осадков (varṣa-pramāṇa) такова: шестнадцать дроṇa в засушливых (jāṅgala) областях; восемь с половиной — в болотистых/влажных (ānūpa) областях; двенадцать с половиной — для районов Deśa и Vāpa; тринадцать с половиной — для Aśmaka; двадцать три — для Avanti; а для Aparānta она не фиксирована (переменная). Для озимых культур и для посевов, орошаемых каналами/кюветами (kulyā-vāpa), оценку следует делать по сезону/времени.
To calibrate taxation, sowing schedules, irrigation priorities, and famine-risk planning to local ecological realities rather than a single empire-wide norm.
It signals high variability/uncertainty, requiring flexible assessment instead of rigid targets—an administrative cue to rely on observation-based decisions.