HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 366Shloka 27
Previous Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 27

Chapter 366 — सामान्यनामलिङ्गानि

Common Noun-Forms and Their Grammatical Genders

कार्यं दृष्ट्वा विना नस्यादर्थापत्तिः परार्थधीः प्रतियोगिन्यागृहीते भुवि नास्तीत्यभावकः इत्यादिनामलिङ्गो हि हरिरुक्तो नृबुद्धये

kāryaṃ dṛṣṭvā vinā nasyādarthāpattiḥ parārthadhīḥ pratiyoginyāgṛhīte bhuvi nāstītyabhāvakaḥ ityādināmaliṅgo hi harirukto nṛbuddhaye

«Артхапатти» (постулирование/презумпция) — это познание, возникающее, когда, увидев следствие, заключают: без допущения (необходимой) причины это было бы невозможно. «Парартхадхи» — познание, предназначенное для другого (то есть довод, высказываемый, чтобы убедить другого). «Абхавaка» (познание отсутствия) — это знание вроде: «здесь, на земле, этого нет», когда противокоррелят ещё не был воспринят. И подобным образом Хари (Вишну) описывается как «алинга» (без признаков/атрибутов) ради понимания людьми.

कार्यम्effect; result; task
कार्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकार्य (प्रातिपदिक; कृ धातोः यत्/ण्यत्-प्रत्यय)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootदृश् (धातु) → दृष्ट्वा (क्त्वा-प्रत्यय, अव्ययकृदन्त)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund): having seen
विनाwithout
विना:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootविना (अव्यय)
Formउपसर्ग/अव्यय (preposition/adverb): without; governs instrumental/accusative usage
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation particle)
स्यात्would be
स्यात्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन
अर्थापत्तिःpostulation; presumption (arthāpatti)
अर्थापत्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअर्थ + आपत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अर्थस्य आपत्तिः/अर्थापत्तिः)
परार्थधीःcognition of another meaning; implication
परार्थधीः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपर + अर्थ + धी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (परस्य अर्थस्य धीः)
प्रतियोगिनिin the counter-correlate (pratiyogin)
प्रतियोगिनि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रतियोगिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
अगृहीतेwhen not apprehended/recognized
अगृहीते:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootग्रह् (धातु) → गृहीत (कृदन्त, क्त) with अ-निषेध
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; नकारार्थक उपसर्ग अ- (not apprehended)
भुविon earth; in the world
भुवि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक: भुवि/भू)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
नास्तिdoes not exist
नास्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु) with न-निषेध
Formलट् (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन; निषेधयुक्त (na + asti)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)
अभावकःnon-existence (as a pramāṇa/means)
अभावकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअभावक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
इत्यादिand so on
इत्यादि:
Sambandha (सम्बन्ध/अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति + आदि (अव्यय-समास)
Formअव्ययीभाव-समास; अव्यय (etc.)
नामof the names/terms
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootनामन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन
अलिङ्गःwithout (grammatical) gender/mark
अलिङ्गः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ-लिङ्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; नञ्-तत्पुरुष (लिङ्गं न यस्य)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed/for)
हरिःHari (Vishnu)
हरिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उक्तःis said; has been spoken
उक्तः:
Kriyāviśeṣaṇa/Predicative (विधेय)
TypeAdjective
Rootवच् (धातु) → उक्त (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)
नृबुद्धयेfor human understanding
नृबुद्धये:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootनृ + बुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (Dative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (नॄणां बुद्धिः)

Lord Agni (instructing Sage Vasiṣṭha in encyclopedic doctrines)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Sandhi Resolution Notes: नस्यादर्थापत्तिः = न + स्यात् + अर्थापत्तिः; प्रतियोगिन्यागृहीते = प्रतियोगिनि + अगृहीते; नास्तीत्यभावकः = नास्ति + इति + अभावकः; इत्यादिनामलिङ्गो = इत्यादि + नाम + अलिङ्गः; हरिरुक्तो = हरिः + उक्तः.

H
Hari (Vishnu)

FAQs

It teaches pramāṇa-vidyā (epistemology): definitions of arthāpatti (postulation), parārthadhī (other-directed inferential reasoning), and abhāva-jñāna (knowledge of absence via the notion of pratiyogin).

Beyond ritual and mythology, it preserves formal categories from Mīmāṃsā–Nyāya logic—showing the Agni Purana’s scope as a compendium that includes Indian theories of knowledge and language used for debate and instruction.

By framing Hari as “aliṅga” (beyond limiting marks) while still using precise human concepts, it points to disciplined understanding—using correct knowledge as a support for right view and steadiness in devotion.