Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 55

सर्गविभागवर्णनम्

Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ | sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire | vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat | mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame

“Teus filhos são, em sua maioria, de tamas e rajas—seres poderosos que se movem na noite. Serpentes, Yakṣas, Bhūtas e Gandharvas também vieram plenamente a existir. As aves foram produzidas das asas; os seres alados ele criou do peito. Da boca moldou os homens, e dos lados também formou os seres de natureza serpentina.”

पुत्राःsons; offspring
पुत्राः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), बहुवचन
तमोरजःप्रायाःmostly of tamas and rajas
तमोरजःप्रायाः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + रजस् (प्रातिपदिक) + प्राय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समाहार/द्वन्द्वाङ्ग ‘तमो-रजः’ + तत्पुरुष (तमोरजः प्रायः = mostly of tamas and rajas)
बलिनःstrong
बलिनः:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootबलिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण
तेthey
ते:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
निशाचराःnight-roamers
निशाचराः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनिशा (प्रातिपदिक) + चर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (निशायां चरन्ति)
सर्पाःserpents
सर्पाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
यक्षाःyakṣas
यक्षाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तथाlikewise
तथा:
सम्बन्ध/निपात (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb/conjunction: likewise)
भूताःspirits; beings
भूताः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
गन्धर्वाःgandharvas
गन्धर्वाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगन्धर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
संप्रजज्ञिरेwere born; came forth
संप्रजज्ञिरे:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + प्र + जन् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन, आत्मनेपद
वयांसिbirds (lit. winged creatures)
वयांसि:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), बहुवचन
पक्षतःfrom the side; from the wings
पक्षतः:
अपादान (Source/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootपक्ष (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित/अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘from the side/wing’
सृष्टाःcreated
सृष्टाः:
विधेय (Predicate/विधेय)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय भूतकृदन्त (Past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘created’
पक्षिणःbirds
पक्षिणः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपक्षिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/Nominative), बहुवचन
वक्षसःfrom the chest
वक्षसः:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootवक्षस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान/Ablative), एकवचन
असृजत्created; emitted
असृजत्:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलुङ्-लकार (Aorist), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
मुखतःfrom the mouth
मुखतः:
अपादान (Source/अपादान)
TypeIndeclinable
Rootमुख (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित/अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘from the mouth’
ओजान्vigours; energies (oṃjas)
ओजान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootओजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), बहुवचन
तथाlikewise
तथा:
सम्बन्ध/निपात (Connector)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (likewise)
पार्श्वात्from the side
पार्श्वात्:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootपार्श्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान/Ablative), एकवचन
उरगान्serpents
उरगान्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootउरग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/Accusative), बहुवचन
and
:
सम्बन्ध/निपात (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
विनिर्ममेfashioned; produced
विनिर्ममे:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवि + निर् + मा (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

Narratorial voice within the Purāṇic account (speaker not specified in the supplied excerpt)

Tattva Level: pasha

Cosmic Event: population of the cosmos with tamas/rajas-dominant classes (niśācara, bhūta, yakṣa, etc.)

Y
Yakṣas
B
Bhūtas
G
Gandharvas

FAQs

In Sāṃkhya-influenced Purāṇic idiom, tamas and rajas are guṇas (fundamental modalities of prakṛti). To say certain beings are ‘predominantly’ tamas/rajas is not merely moral judgment but a cosmological classification: it situates forms of life within a spectrum of consciousness and activity. The verse thus frames diversity of beings as expressions of the guṇas, while still remaining within a devotional worldview in which all creatures arise within a sacred, ordered creation.