Rig Veda 6.68.1 — Mandala 6, Sukta 68, Mantra 1

Sukta 6.68

Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Sukta 6.68).

Devata: Indra–Varuṇa (dual).

Chandas: Triṣṭubh.

Samhita Patha (Devanagari)

श्रुष्टी वां यज्ञ उद्यतः सजोषा मनुष्वद्वृक्तबर्हिषो यजध्यै । आ य इन्द्रावरुणाविषे अद्य महे सुम्नाय मह आववर्तत् ॥

Transliteration

śruṣṭī́ vā́m yajñá údyataḥ sajóṣā manuṣvád vṛktábarhiṣo yájadhyai | ā́ ya indrā́varuṇāv íṣe adyá mahé sumnā́ya mahá āvavártat ||

Translation

Para vós está pronto o sacrifício, em harmonia no seu curso, com o Barhis estendido, preparado à maneira dos homens, para adorar. Para vós ele se voltou, ó Indra e Varuṇa, hoje—para o grande impulso e para a grande alegria da graça.

Word by Word

• श्रु॒ष्टी: (your) ready obedience / attentive service (twofold)
• श्रु॒ष्टी: Kartā (वाक्य का कर्तृ-पद; ‘श्रुष्टी’ = ‘आज्ञापालन/सेवा’ रूपेण) अथवा विधेय-विशेषण
• Type: Noun
• Root: श्रु॒ष्टि- (स्त्री. प्रातिपदिक; √श्रु ‘श्रवणे’ से निष्पन्न भाव/कर्तृवाचक) अथवा ‘श्रु॒ष्टि’ = ‘श्रवण/आज्ञापालन’

• वाम्: of you two / to you two
• वाम्: Sampradāna/सम्बन्ध (युवयोः—‘of you two’/‘to you two’)
• Type: Pronoun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• यज्ञः: the sacrifice
• यज्ञः: Kartā
• Type: Noun
• Root: यज्ञ- (पुं. प्रातिपदिक; √यज् ‘देवपूजासंगतिकरणदानेषु’)

• उद्यतः: raised / set up
• उद्यतः: Kartā-विशेषण (यज्ञस्य)
• Type: Adjective
• Root: उद्-√यम् (यम् ‘उपरमे/नियमे/उन्नये’) → ‘उद्यत’ (कृदन्त)

• सजोषाः: in harmonious companionship / together in accord
• सजोषाः: Kartā-विशेषण (यज्ञस्य)
• Type: Adjective
• Root: स-जो॒षस् (अव्ययीभाव/तत्पुरुष; ‘जो॒ष’ = ‘सन्तोष/अनुकूलता/सहभाव’)

• मनुष्वत्: like Manu / in the manner of men (according to ancient rite)
• मनुष्वत्: Kriyā-viśeṣaṇa (यजध्यै/यज्ञस्य)
• Type: Adverb/Adjectival indeclinable
• Root: मनुष् (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित) → मनुष्वत्

• वृक्तबर्हिषः: whose sacrificial grass is strewn/spread
• वृक्तबर्हिषः: Kartā-विशेषण (यज्ञस्य)
• Type: Adjective
• Root: वृक्त- (√वृज्/√वृक् ‘छेदने/वर्जने’ क्त) + बर्हिस् (नपुं. प्रातिपदिक) → बहुव्रीहि ‘वृक्तबर्हिस्’

• यजध्यै: to worship / to sacrifice
• यजध्यै: Prayojana (उद्देश्य)
• Type: Verb (infinitive) / verbal noun
• Root: √यज् (देवपूजासंगतिकरणदानेषु)

• आ: hither / forth
• आ: Kriyā-viśeṣaṇa
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/निपात)

• यः: who
• यः: Kartā (सापेक्ष-सम्बन्ध; ‘यः … आववर्तत्’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• इन्द्रावरुणौ: Indra and Varuṇa
• इन्द्रावरुणौ: Sampradāna/सम्बोधन-आश्रय (देवद्वय)
• Type: Noun (dual deity name)
• Root: इन्द्र- + वरुण- (द्वन्द्व समास)

• अविषे: for help / for protection
• अविषे: Sampradāna (लाभार्थ/उद्देश्य: ‘सहायत्वाय/रक्षणाय’)
• Type: Noun
• Root: अवि- (प्रातिपदिक ‘रक्षा/सहाय’?) अथवा √अव् ‘रक्षणे’ से निष्पन्न; ‘अवि’ = ‘सहाय/रक्षक’ + -षे (दत्तिव एकवचन)

• अद्य: today / now
• अद्य: Adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)

• महे: for the great (purpose) / for greatness
• महे: Sampradāna (लाभार्थ: ‘महत्त्वाय/महते’)
• Type: Noun/Adjective (substantivized)
• Root: महि- (नपुं./पुं. प्रातिपदिक ‘महत्त्व/महान्’) अथवा √मह् ‘पूजायाम्/वर्धने’ से; यहाँ दत्तिव

• सुम्नाय: for favor / for blessing
• सुम्नाय: Sampradāna
• Type: Noun
• Root: सुम्न- (नपुं. प्रातिपदिक ‘अनुग्रह/कृपा/कल्याण’)

• महः: great / of greatness
• महः: सम्बन्ध/विशेषण (सुम्नस्य)
• Type: Noun
• Root: महि/महस्- (नपुं. प्रातिपदिक ‘महत्त्व/महान् बल/महिमा’)

• आ: towards / hither
• आ: Kriyā-viśeṣaṇa
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/निपात)

• आववर्तत्: turned/returned (towards) / came around
• आववर्तत्: Kriyā (मुख्य क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√वृत् (वृत् ‘वर्तने/आवर्तने’)