Shloka 14
संवरणस्य पतनं, सचिवोपचारः, वसिष्ठस्य सूर्योपगमनम्
Saṃvaraṇa’s Collapse, Ministerial Aid, and Vasiṣṭha’s Approach to Sūrya
तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता | एतावानेव पुरुष: कृतं यस्मिन् न नश्यति,बेटा! हमलोग यहाँ इस ब्राह्मणके घरमें बड़े सुखसे रहे हैं। धृतराष्ट्रके पुत्रोंको हमारी कानों-कान खबर नहीं होने पायी है। इस घरमें हमारा इतना सत्कार हुआ है कि हमने अपने पिछले दुःख और क्रोधको भुला दिया है। पार्थ! ब्राह्मणके इस उपकारसे उऋण होनेका यही एक उपाय मुझे दिखायी दिया। मनुष्य वही है, जिसके प्रति किया हुआ उपकार नष्ट न हो (जो उपकारको भुला न दे)
tasya pratikriyā pārtha mayeyaṁ prasmīkṣitā | etāvān eva puruṣaḥ kṛtaṁ yasmin na naśyati |
Yudhiṣṭhira disse: “Pārtha, refleti sobre a retribuição adequada à sua bondade. Um homem é verdadeiramente digno apenas até este ponto: que o bem que lhe foi feito não pereça—que ele não deixe a gratidão se perder.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse defines true personhood in ethical terms: a good deed should not ‘perish’ in someone—meaning one must remember kindness, remain grateful, and seek an appropriate return (pratikriyā) rather than letting benefaction be forgotten.
Yudhiṣṭhira addresses Arjuna (Pārtha) and says he has considered how to repay a benefactor’s help; he frames their next action as a moral obligation of gratitude—ensuring that the kindness shown to them does not go unrepaid or unacknowledged.