Adhyaya 172: The Harm of Destroying a Grove and the Merit of Tree-Planting as Pūrta-Dharma
Ārāma-nāśa-doṣaḥ tathā vṛkṣāropaṇa-pūrta-dharma-phalam
Ethical-Discourse (Pūrta-dharma; environmental stewardship; royal duty)
ਵਰਾਹ ਗੋਕਰਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਕਰਣ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਵਿਗੜੀਆਂ ਤੇ ਘਾਇਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਵ/ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਅਸਲ ਨਿਕਟ ਕਾਰਨ ਖੋਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ—ਰਾਜਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਰਾਮ (ਬਾਗ) ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਗ ਦੀ ਪੁਸ਼ਪ-ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਹਾਨੀ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੋਕਰਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਗਾਂ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਆਦਿ ਪੂਰਤ-ਕਰਮ ਬਣਾਉਣ/ਸੁਧਾਰਨ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ/ਮਾਲਤੀ ਦੇਵੀ ਇਸ਼ਟ–ਪੂਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਗੁਣਾ ਉਪਕਾਰ (ਪੰਚਯਜ್ಞ) ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੋਕਰਣ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 172
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ गोकर्णस्तु तथा चक्रे तस्मिन्नायतने शुभे ॥ प्रथमेऽह्नि यथा कृत्यमेवमेव त्रयोदश ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਵਰਤ-ਵਿਧਾਨ ਕੀਤੇ; ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਸੀ ਉਹ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨਿਭਾਇਆ।
Verse 2
ता देव्यॊ नृत्यगीतॆषु कुशलाश्चागमेऽभवन् ॥ सुरूपाश्च स्वलङ्काराः रमयन्ति दिने दिने ॥
ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੋਈਆਂ; ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਦਿਨੋਂਦਿਨ (ਉਸ ਨੂੰ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 3
गोकर्णः सर्वभावेन गृहं विस्मृतवानसौ ॥ तथैकदा स गोकर्णस्ताः देव्यश्च हतौजसः ॥
ਗੋਕਰਣ ਪੂਰੇ ਮਨੋਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਉਸ ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ (ਵੇਖਿਆ)—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਜਸਤਾ ਹੁਣ ਖੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 4
विवर्णं वदना दीनाः भग्नालङ्कारवाससः ॥ हीनाङ्गा लुञ्चितशिरः केशपक्ष्मनखादयः ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ; ਉਹ ਦਯਨੀਯ ਸਨ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸਨ; ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਿਰ (ਮਾਨੋ) ਨੋਚੇ ਹੋਏ—ਵਾਲ, ਪਲਕਾਂ, ਨਖ ਆਦਿ ਉਲਝੇ ਹੋਏ।
Verse 5
दृश्यन्ते विकृताकाराः सव्रणा रुधिरस्रवाः ॥ ता दृष्ट्वाऽतीवदुःखार्ताश्चक्रे मनसि वेदनाम् ॥
ਉਹ ਵਿਕਾਰਿਤ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ—ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਵੇਦਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।
Verse 6
अपुत्रस्य गतिर् नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ॥ मम सङ्गादिमा देव्यॊ दशमीं च दशां गताः ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ; ਸਵਰਗ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਕਤਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੇ ਸੰਗ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੇਵੀਆਂ ਦਸਵੀਂ ਦਸ਼ਾ (ਹੋਰ ਪਤਨ) ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 7
एवं ज्ञात्वा स पप्रच्छ तासां रूपविपर्ययम् ॥ कथयध्वं महाभागाः किमेतद्रूपव्यत्ययम् ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ-ਵਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੋ, ਦੱਸੋ—ਇਹ ਰੂਪ ਦਾ ਇਹ ਉਲਟਾਅ ਕਿਉਂ ਹੈ?”
Verse 8
देव्य ऊचुः ॥ अप्रष्टव्यं महाभाग दैवः सर्वेषु कारणम् ॥ कालात्मकः स भगवान् भुज्यते सुकृतं यतः ॥
ਦੇਵੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੈਵ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਾਲ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ (ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।”
Verse 9
स एव नित्यकालं च पृच्छति स्म तदुत्तरम् ॥ दुःखार्तस्य सुदीनस्य न जल्पन्त्यतिदुःखिताः ॥
ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿੱਤ-ਨਿੱਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੋਲਦੇ ਨਹੀਂ—ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਦਿਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ।
Verse 10
यदि गोप्यं ममार्तस्य वैरूप्यं कथयिष्यथ ॥ अगाधे दुस्तरे प्राणांस्त्यक्ष्याम्यद्य सुदुःखितः ॥
“ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ—ਜੋ ਪੀੜਤ ਹਾਂ—ਇਸ ਵੈਰੂਪਤਾ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸੋਗੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ, ਇਸ ਅਥਾਹ ਤੇ ਦੁਸਤਾਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 11
एवमुक्ते तदा तासां मध्ये एका अब्रवीदिदम् ॥ दुःखं तस्य समाख्येयं यो विनाशयते रुजम् ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹਨਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ, ਜੋ ਰੋਗ-ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
Verse 12
शृणु वत्स वदिष्येऽहं विरूपकरणं यथा ॥ अस्माकं च समुत्पन्नम् एकचित्तोऽवधारय ॥
“ਸੁਣ, ਪਿਆਰੇ ਬੱਚੇ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਵਿਗਾੜ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ।”
Verse 13
आस्ते मधुपुरी रम्या नृणां मुक्तिप्रदायिनी ॥ अयोध्याधिपतिर्वीरश्चतुरङ्गबलान्वितः ॥
“ਮਧੁਪੁਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਰਮਣੀਕ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। (ਉੱਥੇ) ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀਰ ਅਧਿਪਤੀ ਸੀ, ਚਤੁਰੰਗ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।”
Verse 14
चातुर्मास्यं तीर्थसेवी स गतो भक्तिपूर्वकम् ॥ विष्णोर्देवस्य चागारं पञ्चसंख्यासमन्वितम् ॥
“ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਉਹ ਭਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਗਿਆ। (ਉਹ) ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮੰਦਰ-ਨਿਵਾਸ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ/ਪੰਜ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।”
Verse 15
आरामवाटिकाः शुभ्राः प्राकारवरवेष्टिताः ॥ कूपप्रावर्तकोपेताः पुष्पजात्यः सुवासिताः ॥
“ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਆਰਾਮ-ਵਾਟਿਕਾਵਾਂ ਸਨ, ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਜਲ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੀਆਂ ਸਨ।”
Verse 16
फलवन्तो द्रुमास्तस्मिन् सर्वर्त्तुसुमनोहराः ॥ तस्याभ्यासे स राजर्षिश्चकारावासमुत्तमम् ॥
ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਫਲਦਾਰ ਵ੍ਰਿੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਮ ਨਿਵਾਸ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਣਾਇਆ।
Verse 17
सेवकैर्नाशितः सर्वम् आरामः सफलद्रुमः ॥ प्राकारपरिखा चैव स्थण्डिलप्रतिमा कृता ॥
ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵੀ। ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਖਾਈ ਵੀ ਐਸੇ ਮਿਟ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ।
Verse 18
बहुधा वार्यमाणैस्तु पापबुद्धिसमाश्रितैः ॥ एवं तेन कृतं तत्र सोऽपि दैववशङ्गतः ॥
ਭਾਵੇਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਤੱਥਾਪਿ ਪਾਪੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਥਾਂ ਇਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭਾਗ੍ਯ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 19
रुरोदोच्चैः स्वरं दीना हा कष्टमिति जल्पती ॥ सर्वासां रुदतीनां च कुररीणामिव स्वनः ॥
ਉਹ ਦਿਨੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਈ, ‘ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਇਕ!’ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ। ਸਭ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚੀਖ ਵਰਗੀ ਸੀ।
Verse 20
श्रूयते बहुधाकारो गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः ॥ एकैकस्यास्तु चक्रेऽसौ मूर्ध्ना पादाभिवन्दनम् ॥
ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਕਰਾਹ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ; ਗੋਕਰਣ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 21
प्राञ्जलिर्दीनया वाचा सान्त्वयामास ताः शनैः ॥ प्राप्तसंज्ञास्तु ताः सर्वाः गोकर्णोऽप्याह सुस्वनः ॥
ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦਿਨਤਾ ਭਰੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਵੀ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 22
भविता यदि तत्राहं राजानं तं निवारयम् ॥ किं करिष्यामि दैवेन समर्थोऽप्यवसादितः ॥
ਜੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਗ੍ਯ ਹੇਠਾਂ ਡਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः ॥ ऐक्यभावेन ताः सर्वाः पप्रच्छुर्वणिजं प्रति ॥ कस्त्वं कथय कस्माच्च स्थानाद्यत्त्वमिहागतः ॥
ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਸੰਭਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਇਕਮਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਦੱਸ—ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ?”
Verse 24
गोकर्ण उवाच ॥ गोकर्णोऽहं सुचार्वास्यः सुकपोलोऽब्रवीन्मया ॥ पूर्वं दृष्टा भवत्यो वै चार्वाङ्ग्यश्चारुलोचनाः ॥
ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਗੋਕਰਣ ਹਾਂ—ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਗੱਲਾਂ ਵਾਲਾ। ਹੇ ਸੁਗਠਿਤ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।”
Verse 25
इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्धनाः ॥ कथयध्वं ममात्मानमत्र हेतुमनन्तरम् ॥
“ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋ—ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ, ਇਸ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੱਸੋ।”
Verse 26
ज्येष्ठा सोवाच तस्याग्रे पुष्पजात्या स्वलङ्कृताः ॥ वयमारामसंस्थाश्च स्वामिना परिपालिताः ॥
ਜ੍ਯੇਠੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆਤ ਰਹੀਆਂ।”
Verse 27
हृद्यवेषाः सुचार्वङ्ग्यः पुष्पवृद्धिरताः तदा ॥ पूर्वं द्रष्टाः सुरूपाश्च विपर्यमथो शृणु ॥
“ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਵੇਸ਼ ਮਨੋਹਰ ਸੀ, ਅੰਗ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਰਮੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਉਲਟਾਅ ਸੁਣੋ।”
Verse 28
पुष्पमालाविहीनाश्च मूलस्कन्धावशेषिताः ॥ एवंविधाश्च संभूता नष्टसंज्ञाः स्थिताः वयम् ॥
“ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤਣਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਗਏ; ਅਸੀਂ ਐਸੇ ਹੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ ਉਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।”
Verse 29
यो देवस्तत्र पाषाणो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः ॥ सोऽत्र सत्त्वमयः साक्षी तस्य पुण्यस्य कर्मणि ॥
“ਉੱਥੇ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਹੈ—ਪੱਥਰ ਰੂਪ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੱਤ੍ਵਮਯ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।”
Verse 30
पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकः ॥ सरश्चोत्पलपूर्णं च कलहंसैर्युतं सदा ॥
“ਇਹ ਪੁੰਨਮਯ ਜਲ-ਨਾਲਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਸ ਬਾਗ ਨੂੰ ਸਿੰਚਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਸਦਾ ਕਲਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।”
Verse 31
ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णाश्च सत्तम ॥ एता रक्षन्ति सततमारामं सुखदं नृणाम् ॥ तस्या नाशाद्यथा नोऽत्र जातेयं च विरूपता ॥
ਅਤੇ ਜੋ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਨ, ਹੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਮਾਨੋ ਸੁਵਰਨ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਗਾੜਤਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 32
गोकर्ण उवाच ॥ आरामकर्तुः किं चात्र फलं भवति यादृशम् ॥ करणात्कूपदेवानां तस्य पुण्यफलं वद ॥
ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇੱਥੇ ਜੋ ਬਾਗ਼ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੂਆਂ ਆਦਿ (ਕੂਪ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਾਰਜਾਂ) ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”
Verse 33
ज्येष्ठ उवाच ॥ इष्टापूर्तं द्विजातीनां प्रथमं धर्मसाधनम् ॥ इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षं च विन्दति ॥
ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਦੁਇਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪੂਰਤ ਧਰਮ-ਸਾਧਨ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਉਪਾਯ ਹਨ। ਇਸ਼ਟ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪੂਰਤ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।”
Verse 34
वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥ पतितान्युद्धरेद्यस्तु स पूर्त्तफलमश्नुते ॥
ਵਾਪੀ, ਕੂਆਂ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਲਯ—ਜੇ ਕੋਈ ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ ਮੁੜ ਠੀਕ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਤ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
Verse 35
भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः ॥ ते लोकाः प्राप्यते पुंभिः पादपानां प्ररोहणे ॥
ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰੋਪਾਈ ਅਤੇ ਉਗਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातिः ॥ द्वे द्वे तथा दाडिममातुलिङ्गे पञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥
ਜੋ ਇੱਕ ਅਸ਼ਵਤ्थ, ਇੱਕ ਪਿਚੁਮੰਦ, ਇੱਕ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ, ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ, ਦੋ ਅਨਾਰ, ਦੋ ਮਾਤੁਲਿੰਗ (ਸਿਤਰੋਂ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜ ਆਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਏ—ਉਹ ਰੋਪਣਹਾਰ ਨਰਕ ਦੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 37
गोकर्ण उवाच ॥ इन्धनार्थं यदानितमग्निहोत्रं तदुच्यते ॥ छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च ॥
ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਦੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇੰਧਨ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਬਣਨਾ ਵੀ…”
Verse 38
पत्रमूलत्वगाद्यैश्च औषधार्थं तु देहिनाम् ॥ उपकुर्वन्ति वृक्षस्य पञ्चयज्ञः स उच्यते ॥
ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਛਾਲ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ—ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਔਸ਼ਧੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ—ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ‘ਪੰਜਯਜ੍ਞ’ (ਪੰਚਯਜ੍ਞ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
गृहकृत्यानि काष्ठानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा ॥ यत्र निर्वर्त्तनं प्रोक्तं भिक्षा पत्रैः समीक्षिता ॥
ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਲੱਕੜ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਆਸ਼ਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਿਖ੍ਸ਼ਾ, ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ, ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 40
फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शकुनादयः ॥ सांवत्सरं पितुर्मातुरुपकारं फलैः कृतम् ॥ एवं पुत्रसमारोपाः एवं तत्त्वविदो विदुः ॥
ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਜੀਵ ਮਾਨੋ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਫਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਲਈ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਫਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣਾ ਪੁੱਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੱਤਵਿਦ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 41
श्रीवराह उवाच ॥ एवमुक्तस्तया देव्या मालत्या पुष्पजातया ॥ हा कष्टं कथमित्येव मुमोह च पपात ह ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵੀ ਮਾਲਤੀ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੀ, ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਹ ਬੋਲ ਉਠਿਆ, “ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ!” ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 42
ताभिराश्वासितो धीमान्ससंज्ञो वारिणोक्षितः ॥ आत्मानं कथयास्माकं यस्माच्च त्वमुपागतः ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਜਲ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ?”
Verse 43
गोकर्ण उवाच ॥ वृद्धौ च मातापितरौ साधु भार्याचतुष्टयम् ॥ मथुरायां ममैवैतदुद्यानं देवतागृहम् ॥
ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੁੱਢੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਉਪਵਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ-ਗ੍ਰਿਹ (ਮੰਦਰ) ਮੇਰੇ ਹੀ ਹਨ।”
Verse 44
यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ ॥ इमामापदमापन्ना यूयं तद्वै निवेदये ॥
“ਜੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਜਾਵਾਂ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹੋ।”
Verse 45
ज्येष्ठा प्रोवाच नेष्यामि यदि ते रोचतेऽनघ ॥ अद्यैव मथुरां देवीमवेक्ष्यामोऽधिगम्यताम् ॥
ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੈ ਚਲਾਂਗੀ। ਅੱਜ ਹੀ ਆਓ, ਦੇਵੀ-ਸਮ ਮਥੁਰਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖੀਏ; ਚਲੋ, ਉਸ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੀਏ।”
Verse 46
गृह्णीष्वोपायनं राज्ञे तस्मै त्वं देह्यनर्घ्यकम् ॥ आरुह्य स तथेत्युक्त्वा नमस्कृत्य हरिं च ताः ॥
“ਰਾਜੇ ਲਈ ਭੇਟ ਲੈ ਜਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਮੋਲ ਉਪਹਾਰ ਦੇ।” ਉਹ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਚੜ੍ਹਿਆ, “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 47
उत्पपात ततः स्थानाद्यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ राज्ञे निवेदयामास रत्नानि सुबहूनि च ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਤਨ-ਜਵਾਹਰਾਤ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 48
राजा दर्शनमात्रेण सन्तुष्टः सोऽब्रवीदिदम् ॥ स्वागतम् ते महाभाग सम्मान्य परिपूज्य च ॥
ਰਾਜਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 49
अर्द्धासने कृतः प्रीत्या रत्नदो धनदो यथा ॥ अस्मात्स्थानादिदानीञ्च अपसर्प्य क्षणान्तरे ॥
ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਧੇ ਆਸਨ (ਮਾਣ-ਆਸਨ) ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਜਾਂ ਧਨ ਦੇ ਦਾਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ…
Verse 50
आश्चर्यं दर्शयिष्यामि कथयिष्यामि चापि भोः ॥ स तथेत्य प्रतिश्रुत्य सेनापतिमुवाच ह ॥
“ਹੇ ਭਦ੍ਰ ਪੁਰਖ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਚੰਭਾ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ।” ਉਹ “ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 51
मुहूर्तार्द्धाद्यथा याति सैन्यं तच्च तथा कुरु ॥ क्षिप्रं तत्प्रतिपद्यस्व न कालोऽत्यभ्यगाद्यथा
ਜਿਵੇਂ ਅੱਧੇ ਮੁਹੂਰਤ ਪਿੱਛੋਂ ਸੈਨਾ ਕੂਚ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਓਹੀ ਕਰ। ਤੁਰੰਤ ਅਮਲ ਕਰ ਅਤੇ ਆਗਿਆ ਮੰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਚਿਤ ਵੇਲਾ ਹੱਥੋਂ ਨ ਨਿਕਲੇ।
Verse 52
कृतं तेन तथा सर्वं यथा राज्ञा हि भाषितम् ॥ ता देव्यः दिव्यरूपाश्च विमानकृतरूपकाः
ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵੀਆਂ—ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਘੜੇ ਹੋਏ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 53
साधु साध्विति गोकरणं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ वरं दत्त्वा यथाकामं स्वस्तीत्युक्त्वा दिवं ययुः
‘ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੋਕਰਣ ਦੀ ਵਾਰੰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ‘ਸਵਸਤੀ’ ਕਹਿ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 54
गोकरणस्तु तदाचक्षे तत्सर्वं नृपतेः सुखी ॥ सर्वं तच्चात्मचरितं पूर्तधर्मस्य यत्फलम्
ਫਿਰ ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਸੀ—ਪੂਰਤ-ਧਰਮ (ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਰਮਾਂ) ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ।
Verse 55
आश्चर्यं परमं धर्ममारामस्य महत्फलम् ॥ श्रुत्वा सर्वं चकारासौ सार्वभौमो महीपतिः
ਆਰਾਮ (ਉਦਿਆਨ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫਲ ਵਾਲੇ ਉਸ ਅਦਭੁਤ, ਪਰਮ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਸਰਵਭੌਮ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 56
निश्चयार्थं पुनः सोऽथ गोकरणस्ताः प्रणम्य च ॥ पृच्छत्याग्रहरूपेण निश्चयं विन्दते यथा
ਫਿਰ ਨਿਸਚੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੋਕਰਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਗ੍ਰਹ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣਯ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 57
पञ्जरस्थो यथा सिंहः कोऽस्मांस्त्राता भवेदिति ॥ पिधायाञ्जलिना वक्त्रमश्रुक्लिन्नस्तनान्तरा
‘ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਿੰਘ—ਸਾਡਾ ਰੱਖਿਆਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ?’ (ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ)। ਅੰਜਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁਖ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਭਿੱਜ ਗਈ।
Verse 58
राजलोकैः पीडिताश्च छेदनॊन्मूलनेन च ॥ पीडिता भृशमुद्विग्नास्तेनेदानीं सकल्मषाः
ਰਾਜੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਿਤ, ਅਤੇ ਕੱਟਣ ਤੇ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ; ਉਹ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਤੇ ਉਦਵਿਗਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਲਮਸ਼ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 59
यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात् ॥ तथाऽत्र वृक्षाः फलपुष्पभूताः स्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति
ਜਿਵੇਂ ਸੁਪੁੱਤਰ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਯਤਨ ਨਾਲ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਫਲ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵ੍ਰਿੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰਦੇ ਹਨ।
Verse 60
विमानप्रतिमाकारं यानमारुह्य सत्वरः ॥ दिव्यानिमानि रत्नानि भूषणानि फलानि च
ਵਿਮਾਨ-ਸਮਾਨ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਯਾਨ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨ, ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ ਸਨ।
Verse 61
राज्ञा तस्मै प्रदत्ताश्च ग्रामाश्चैव पुराणि च ॥ वस्त्राणि च गजाश्चैव वाजिनोऽन्यधनं बहु
ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸਤ੍ਰ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames environmental harm—especially the destruction of a cultivated grove with waterworks and sacred associations—as a morally consequential act, while presenting restoration and construction of public-benefit infrastructures (pūrta: gardens, wells, ponds, shrines) as dharmic conduct that yields merit and supports social welfare.
The narrative references a ritual/observance sequence across days (including mention of the thirteenth, trayodaśī) and explicitly situates a king’s devotional tīrtha-sevā during cāturmāsya (the four-month rainy-season observance period).
It links the well-being of beings (including devī-figures associated with flora) to the integrity of gardens, trees, and water systems, treating ecological maintenance as a component of dharma. Trees are described as providing a ‘pañcayajña’-like suite of benefits—fuel, shade/rest, shelter for birds, medicinal resources, and material support—implying a model of reciprocal care between humans and terrestrial systems.
The chapter references Gokarṇa as the central human agent and introduces an unnamed Ayodhyā-adhipati (king) who undertakes cāturmāsya tīrtha-sevā and later responds to Gokarṇa’s report. It also depicts administrative actors (rājaloka, sevakāḥ) whose destructive actions against the grove become the ethical counterexample.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.